ISAAC DÍAZ PARDO, GALEGO BON E XENEROSO

Por Henrique Rabuñal

A Asociación de Escritores en lingua Galega concedeu o premio anual "Os bos e xenerosos" ao Laboratorio de Formas de Galiza polo seu significado ético e estético na rexeneración nacional do noso país nos momentos da ditadura franquista. E personifica o recoñecemento no "sobranceiro traballo teórico e práctico de Isaac Díaz Pardo" fundador con Luís Seoane do Laboratorio en 1963. Díaz Pardo é na Galiza actual, en opinión de Manuel Rivas, a persoa máis querida, un ser, continúa o Rivas, que “pasou a súa vida creando factorías culturais, espazos contra o vacío”.

A Aelg  concibe este galardón como un dos seus máximos recoñecementos a personalidades e iniciativas que no ámbito da cultura e da entrega a Galiza se converteron para a nosa nación nun referente moral e artístico. No caso do Laboratorio de Formas e do seu mentor e alma mater don Isaac Díaz Pardo, os mais de 300 membros da Asociación temos a certeza de acertar pois personificamos no galardoado unha das figuras máis excepcionais da historia galega contemporánea, unha figura que hai moito tempo está fóra do que de mesquiño comporta a existencia humana. Porque Isaac Díaz Pardo e a súa biografía poliédrica están instalados nun chanzo por riba de todos nós, xa é historia, aínda que viva, verdadeira e rebelde. 

O noso homenaxeado está en posesión das máis altas condecoracións que un galego pode recibir e ten o cariño cómplice e activo de todos os que dalgunha maneira, como a propia Aelg, aspiramos a ser dignos continuadores da filosofía que informa o seu labor na busca da articulación dun país memoriado, libre, culto e que poña os seus moitos activos e recursos no proveito de todos e que mire o porvir afincado con orgullo nunha das culturas europeas milenarias que é tamén un dos seus primeiros e máis vastos patrimonios.

“Empresa, cultura e identidade de Galiza é a tríada que sostén a filosofía do grupo Sargadelos” afirmaba nun escrito recente o Consello da Cultura Galega. Unha fábrica de cerámica que para alén de alimentar un rico tecido de iniciativas, é unha marca galega no mundo, un sinal de prestixio, a oportuna maridaxe da arte e da empresa. Unha maridaxe que leva moitas décadas tendo a Galiza como protagonista e destinataria dos seus debezos. O mesmo desiderátum que animou o labor dos precursores, das Irmandades, do grupo Nós, do Seminario de Estudos Galegos, das xeracións galeguistas da posguerra e o noso propio labor. En palabras de Filipe Senén “Detrás das empresas de Sargadelos e o Castro, existe unha tese, unha teoría feita práctica, a das "Industrias da memoria", que non é máis que xenerar recursos, recuperar e dignificar a memoria histórica da Galicia das annésicas augas do Letheo, a través do humanismo. Aquí cumpriuse aquelo de "non des a esquecemento da inxuria o rudo encono". 

E o grupo Sargadelos –afirmamos nós- está ligado a este mozo intelectual que xa cumpriu 86 anos e que se nos debuxa conservador, libertario, inconformista, descrido, escéptico e pesimista. Ben entendida a palabra conservador, que outros perverten, parécenos un programa de vida moi aconsellábel.

O grupo Sargadelos e as súas tendas son auténticos centros culturais que inclúen salas de exposicións, librarías e salóns que acollen todo tipo de conferencias, presentación de libros, etc. Hoxe as tendas do grupo percorren a xeografía galega, a española e fixeron chegar as nosas formas e a filosofía do grupo a Milán e ao Porto. 
Nacido na Compostela do ano 20, na casa da Tumbona da Rúa das Hortas que ten historia propia, Díaz Pardo respirou o galeguismo desde o berce cando coñece no obradoiro de seu pai, o pintor, escenógrafo e cartelista Camilo Díaz Baliño, ou no forno editorial de Casal ás figuras claves das Irmandes da Fala e da xeración Nós sendo Isaac un dos máis novos participantes na campaña estatutaria do 36. Logo da guerra, orfo de pai e nai, moitos dos seus proxectos deben mudar de orientación. Estuda Belas Artes, coñece Italia e Londres e dedícase profesionalmente á pintura ata 1948 deixándonos unha das obras máis valiosas e senlleiras da arte galega do século XX. A partir de entón a palabra cerámica vai ser fundamental na súa traxectoria: primeiro coa planta industrial do Castro de Samoedo, en Sada, logo coa da Magdadelna, na Arxentina, que instala en 1955 e que o pon en contacto con Luís Seoane e con todo o mundo do exilio, outra palabra clave na súa biografía e finalmente a planta de Cervo, na mariña luguesa.
O Laboratorio de Formas, ideado en 1963 por Luís Seoane e Díaz Pardo como un instituto teórico de deseño, ten detrás de si o alento de Dieste, Lorenzo Varela, Antonio Baltar, Blanco Amor, Tobío, Núñez Búa, Cuadrado, o alento e unhas ideas xestadas segundo o noso homenaxeado “para que servisen de base ideolóxica socialmente comprometida cos problemas de Galiza pra se proxectar en realidades tanxibles”. Xa na Galiza, cando se incorpora ao proxecto o arquitecto Fernández Albalat, o Laboratorio e as súas iniciativas contan coa adhesión de grandes figuras da nosa cultura desde Otero Pedrayo a Parga Pondal. Un Laboratorio de Formas, que en palabras de Díaz Pardo "inaugura un novo ángulo de ver o problema: as formas son unha linguaxe e como todas as linguaxes, teñen un campo, unha terra ou unha circunstancia pola que pasaron e se desenvolveron. Tratase do étimo, de coñecer a raíz das cousas". 

Para Filipe Senén “O Laboratorio de Formas é o xerador desas ideas, as que fixeron que moita xente nova da Mariña lucense, de Cervo, non emigrase, cando precisamente naquelas terras se tramaba e edificaba Alúmina-Aluminio e se planificaba unha central nuclear en Xove... toda Galiza era un solar a especular” /.../ O tanden de dous creadores –prosegue o Senén-, Luís Seoane e Díaz Pardo, (a) súa teimuda constancia e crenza nun país que é historia, ansia e xente, fixo posible que as marcas de Sargadelos e o Castro se identificaran cunha terra e co noso tempo. Aquelas formas levan a impronta de Galiza porque algún mago llas soubo dar, fora de folclorismos e deses esperpentos aos que irracional e facilmente se tende, os que locen polos puntos cardinais, para facerse tópico das miserias/.../ E neso, Isaac Díaz Pardo e os seus, sempre a pe de obra, cos ollos ben abertos a todo acontecer, cedendo para os demais, deixando persoalismos e cotizadísimas habilidades artísticas -coas que poideran vivir como os mellores artistas do mercado- para cedelo todo e gañar o respecto e a admiración de cantos sentían algún compromiso con Galiza e coas xentes do traballo”
O Laboratorio pretendía restaurar a memoria histórica, seguir a senda do vello SEG e tamén a pegada de Antonio Raimundo Ibáñez e do seu espírito empresarial: rigor, modernidade, innovación, servizo para a nación. En palabras do propio Díaz Pardo “a empresa concebida como unha asociación de recursos pra satisfacer necesidades concretas, como empresa creadora, estable e sen riscos, que traballa positivamente pra a economía con independencia dos modos de producción, opoñéndoa á empresa concebida como unha asociación de intereses para especular cos recursos e coas necesidades reais e ás veces inventadas”. O programa de actividades implicaba editar, fundar un Museu e restaurar Sargadelos. A partir de aí o grupo Sargadelos dará traballo a máis de 250 persoas que fabrican vaixelas e porcelana dura, conta cunha empresa de artes gráficas, unha editorial, dúas escolas de cerámica, un centro de investigación múltiple, un laboratorio e museu arqueolóxico, un museu de arte contemporánea, un museu de cerámica, talleres de cristal, metal e madeira, laboratorios fotográficos e audiovisuais, dous auditorios, salas de proxección, seminarios, estudos individuais, centros de documentación, comedores, bares, salas de exposicións, galerías de arte, librarías, casa de millares de exposicións, presentacións de libros, actos culturais.
En 1964, o Laboratorio de Formas subscribiu un acordo con Cerámicas do Castro e vai ser a matriz de importantes realidades como o Real Patronato de Sargadelos (encargado da protección do recinto do primitivo complexo, declarado en 1972 conxunto histórico-artístico). Tratábase de pensar profundamente en clave de país indagando na cerna das cousas, na mesma linguaxe das formas. 
A esta árbore vizosa pertencen pólas marabillosas como a creación en 1963 das Edicións do Castro cun catálogo próximo aos 1500 títulos e no que a recuperación da memoria e do exilio se converteron en elementos nucleares do proxecto. Deben subliñarse as Publicacións do SEG, os Documentos para a Historia contemporánea de Galiza, os Cadernos do Seminario de Sargadelos, os Cadernos Laboratorio de Formas e os Gallaecia.
En 1970 fúndase o Museu Carlos Maside –obra do propio Albalat- de artistas contemporáneos e na altura pouco coñecidos e aos que o noso homenaxeado dedicou páxinas e estudos memorábeis: Maruja Mallo, Castelao, Laxeiro, Francisco Asorey, Lugrís, o Luís Seoane, Colmeiro, Eugenio Granell... En 1972 créase o Seminario de Sargadelos como instituto de investigación técnica e de sistemas de comunicación e cinco anos despois nace o Instituto Galego da Información(a partir dunha idea do xornalista Lorenzo Varela ) que acolle as actividades do novo Seminario de Estudos Galegos, outra iniciativa do grupo como o impulso do Laboratorio Xeolóxico de Laxe. 
Os libros e escritos de Díaz Pardo darían pé a unha reflexión particular. Hai nas bibliotecas do país 300 títulos que conteñen a súa palabra e a súa obra. Escribiu moito sobre os artistas plásticos do XX, sobre a pintura e a cerámica, sobre Compostela, o exilio e a nosa historia, sobre as relacións ente arte e industria. E aínda nos quedaría a súa obra de cartelista e ilustrador, os seus carteis de cego, os seus libros de debuxos o seu deseño de catálogos. Luís Seoane, Bóveda, Gamallo Fierros, Sixto Seco, Tomás Barros, Casal, Botello, Neira Vilas, Castelao sempre, Dieste, Granell, Quesada, Lorenzo Varela, Paz Andrade, Osorio-Tafall, Núñez Búa, Laxeiro, Penzol, Varela Buxán, Tobío, Colmeiro, Maside, Urbano Lugrís, o seu pai, Baltar, Cuadrado, Paco del Riego, Piñeiro, son algúns dos seus temas recorrentes. Colabora en importantes publicacións como Galicia emigrante, A Nosa Terra, Grial, Galicia en Madrid, Unión Libre, La Voz de Galicia, Vieiros, Raigame, Nordés, A Peneira, O Trasno, Finisterre, Dorna, Luzes de Galiza, Fronte e cocote, Cuco-Rei, Cadernos da Escola Dramática Galega, Alicerces, Aturuxo, Antrhopos, La Noche, El Correo Gallego, Galicia, Fundación Alexandre Bóveda, Cuadernos para el Diálogo, Cuadernos do Ateneo Ferrolán e do Laboratorio de Formas.

Díaz Pardo deu a coñecer libros tan valiosos como Galicia hoy con Luís Seoane, coa réplica Galicia hoy y el resto del mundo ou as Presencias galegas nas artes dos nosos días, por non falarmos das súas obras teatrais Midas e O ángulo de pedra. 

	Para nós Díaz Pardo é o artista total, o galego exemplar que mesmo nesta sociedade capitalista e competitiva merece o rótulo de triunfador. El venceu e convenceu e tocou a gloria pero hoxe celebramos que soubo compartir as súas vitorias e investir no país o seu excedente de ilusión, de intelixencia e de patriotismo.

Moitas personalidades escribiron sobre el. Luís Álvarez Pousa retrátao como un “home miúdo, culto e retranqueiro, no que moitos vimos admirando a súa capacidade para encarar a contracorrente, sen complexos, un mundo en permanente estado de mutación. É dos que teñen na tradición unha forxa para subverter a orde establecida/.../Quedan poucos coma el, pero é un deles.”

Sobre  este empresario creador, dixo Ferro Ruibal en 1997:
“enerxía concentrada en frasco pequeno, Gulliver, torre de ética e estética, espello limpo no que se pode mirar Galicia, creador da nosa moderna iconografía, anacoreta libertario do Monte do Gozo a quen todos visitan, consultan, escoitan; escéptico cheo de fe en Galicia e pesimista que traballa coa enerxía de quen ve a victoria na man e a todos di adiante, adiante¡.”

Coñecín como outras persoas da miña xeración a Isaac Díaz Pardo nos 80 e tiven o privilexio de compartir con el momentos e actos para min determinantes como a homenaxe a Ánxel Casal, a Patiño ou actos de Luzes de Galiza e da propia Asociación de Escritores en Lingua Galega. A última vez foi en Sada o ano pasado na presentación duns libros de Luís Manteiga. Quédame del a imaxe dun home sabio pero humilde, amigo de que todos os peóns do xadrez galego teñan o seu espazo, cun sentido do humor proverbial e cunha vitalidade e unha laboriosidade espectaculares. E co seu gardapó azul, o azul cobalto de Sargadelos, o azul da nosa bandeira e identidade, o azul de todos os ceus e todos os mares galegos que hoxe lle din, lle dicimos, grazas, bon e xeneroso porque comprenderán que Isaac Díaz Pardo é máis ca ninguén na Galiza de hoxe e de sempre un bon moi bon e un xeneroso moi xeneroso.

Obrigado.

Henrique Rabuñal, 
A Coruña, Paraninfo da UDC, 23-I-2007