Como xa foi dito nace en Mondoñedo no 1842 e morre en Lisboa nos 1866. A pobriña tivo moi pouco tempo. Non obstante, quedou como unha sinatura que estará gravada na mente dos portugueses que ían ao teatro, ao teatro, ademais, de Dona María onde alumeu esta muller como unha actriz tan importante que, mesmo se atreveu, mesmo ousou pedir unha subida de soldo, cousa que é difícil, aínda hoxe sobre todo nun país como Portugal. ¿Como? (...)
Así que pasa de nena pobre a actriz laureada. A súa biografía sorpréndenos. Non era tan raro que unha galega emigrase a América, por exemplo, o inusual é que triunfase de tal maneira no teatro, e usando sempre dous idiomas que,e,e non serían o dela porque o dela sería o galego, non obstante ela usou o español, castelán, e mais o portugués. E o portugués debeuno de usar moi ben cando foi unha actriz tan querida, e que mesmo recibiu unha sepultura significada e,e,e como tal actriz portuguesa. I aquí pouse/ pousaría eu unha pregunta: ¿Sabía Manuela Rey ler i escribir cando saíu de Mondoñedo? Sería raro naquel tempo, neses anos mil oitocentos e tantos, que puidese unha nena, i unha nena de aldea recibir unha educación normal. E,e,e segundo algúns aos 6 anos, aproximadamente, segundo Gamallo Fierros a partir dos 10 anos, disque aos 6 anos xa facía papeis. Aos 8 traballara en León, aos 9 en Palencia, aos 10 xa estaba en Lisboa tras pasar por Valença do Minho e outras prazas portuguesas. A aprendizaxe só puido ser a práctica, no teatro ambulante, e unha sensibilidade que o público percibiría e que levaría ao historiador Júlio César Machado a lle chamar "A mulher lírio" segundo o derradeiro poema de Enrique Vidal que ela recitaba, i o último, parece ser que recitou antes do seu pasamento.

O lyrio desponta e cresce 
Á luz da manhã que assoma, 
Tudo é viço e tudo aroma 
N'aquella graciosa flor; 
A doce gota de orvalho 
Das folhas lhe desce em meio, 
Como desce a um casto seio 
Uma lagrima de amor. 

A muller con estes poemas, simples, como outros máis que vén citados en certas crónicas, en algunhas crónicas, lograba entusiasmar ao público que por algo sería, si tiña que ter necesariamente un don especial. Estas cousas existen, non son cousas de (...) que veñan nas revistas do corazón, estas cousas existen. Eu coñecín tamén, tiven a sorte de ter como alumna, nos primeiros anos de bacharelato, unha actriz que soubo interpretar a Cunqueiro, creo que mesmo que antes que Cunqueiro escribira aquelas cousas tan marabillosas. Unha actriz que foi capaz de recibir un, un só, un,n,n só sinal (...) eu díxenlle, por exemplo, "Tes un paxaro na mau", que era a imaxe que pensei que naquel momento necesitaba o personaxe da Noite vai como un río de Cunqueiro. E ese paxaro foxe. Chega un momento en que escapa. Cando vin como o facía, i aquí hai unha persoa que o pode corroborar porque estaba tamén alí, cando vin como o facía, e ver que non escapaba o paxaro, senón que escapaba a propia vida daquela nena, daquela era unha nena, Luísa Merelas, dixen: "Os milagres son posíbeis."
Ahora, hai unha persoa entre todas as que vou coñecer na vida que sexa capaz de facer isto. O que sexa capaz de emocionarme nun filme, de,e,e non moita monta en que participei, non sabía que estaba tamén ela, e despois cando o vin na televisión, vin unha escena nun corredor en que a ela lle anunciaban que o seu marido morrera no mar, e,e,e tiven que chorar porque era unha escena casi muda, e era unha muller que recibe unha noticia e que non a interpreta, senón que todo o seu corpo recibe esa noticia, sen moverse, sin ter un só signo de interpretación. ¿Que pasaba? Pois pasaba, posiblemente, o que pasou con esta Manuel Rey que era milagrosa, que chegaba a entusiasmar. 
Aos 14 anos é contratada para o teatro de Dona Maria onde debutaría co papel de Maria na obra Frei Luiz de Sousa, e neste ano Duarte Cardosa (de Sá) dálle leccións de portugués i educación gramatical. Dous anos máis tarde figura entre os actores e actrices da listaxe de biografías da Galería artística de Machado, Andrade e Ferreira, onde viñan artistas e,e,e portugueses e brasileiros. Un ano máis tarde, o dram/ dramaturgo Correia de Barros i o xornalista Francisco Serra bátense en duelo por ela, e e,e,e, o rei, estas son as revistas do corazón, ¿non? pero son cousas que sabemos que pasaban, sabemos que pasaban que a xente se encaprichaba, ao millor, por unha muller fermosa, e,e,e tería unha maxia especial e merecía un duelo, merecía unha ou dúas mortes. I o rei Pedro V, como,o,o dixo aquí Antonio, antes de casar con Estefanía de Hohenzollern-Sigmaringen quixo condecorala coa medalla da Orde de Santiago. 
En Galiza non podería ser (...) unha actriz, nin vivir como unha actriz desa maneira porque non había teatro en galego, agás as formas dramáticas populares, case sempre burlescas, de antroido, festas, celebracións tradicionais, etc. festas parateatrais (...) Eran formas breves, chusqueiras e moi escasas. Nada parecido a un teatro profesional normal, que chamamos normal. ¡Vaia! As salas de teatro acollen compañías de fóra que falan en castelán, como veu acontecendo até os anos sesenta, practicamente era un costume (...) que eu recorde a primeira cousa normal que vin para un fenómeno que resultaba anormal até entón, foi a estrea na Coruña do, do Hamlet de Álvaro Cunqueiro no ano 1959. Antes nunca vira eso, i as persoas que fumos a aquel teatro, tanto maiores como xente coma min, que era un rapaz, estábamos (...) como diría eu (...) aparvados (...) con aquel fenómeno (...) todo nos parecía ben, todo nos parecía ben. Mesmo nos parecía ben que, que caese alí un (...) que, que o rei morrese e,e,e de repente, pois Andrés Rey, naquel momento actor que representaba o rei, se sentise incómodo, e,e,e botáronlle por riba un tapiz, colleu o tapiz e recolocouno pa estar máis cómodo. Mesmo nos pareceu ben eso. Pasamos ese, ese elemento como algo (...) Buah! Pode pasar, é a primeira vez, así que pode pasar. ¿Non? Ou que unha das actrices falase un galego tentando que non se notase que falaba galego, que parecese que falaba castelán. Como chegou a decir un, un director mui coñecido de Santiago de Compostela: "Faládeme, faládeme como se fose en castellano. Eh! Faládeme galego pero con acento castellano." Esas foron as palabras, palabras exactas, porque, claro, había temor, había medo de parecer pailán. Ou, como aconteceu a primeiros de século cando se estreou ¡Filla...! de Francisco María de la Iglesia, no Conservatorio Nacional de Arte Galega, no Teatro Principal, hoxe Rosalía de Castro da Coruña, e o personaxe da protagonista femenina, tivo que facela unha dama francesa que moraba na Coruña porque ningunha (...) rapaza coruñesa con dotes para actriz, se atrevía a facela. Tería vergoña de facelo en galego. Posiblemente. Eso é o que di un amigo meu escritor que non vou citar aquí. 
Unha actriz dos seus anos tería un acento galego que a relegaría, estou falando de España ou de Galiza mesmo, que a regalía/ re-e-elegaría a papeis de criada, de parva etc. E,e,e nunca chegaría aos vintetrés anos, sendo unha referencia do teatro español. 
A primeira lección dunha actriz, actor, mesmo hoxe, consiste en perder o acento, é o que che din en Madrid cando vas alí. Huy! A min pasoume, eu tería dezaoito anos, fun unha vez a Madrid, e resulta que levaba unha sede enorme, entrei no primeiro bar que vin,n,n aberto, pedín: "Una caña por favor". E dice: "¿Gallego, no?" Entón claro, a min non me afectou porque me sentín moi orgulloso, pero porque xa iba preparado, iba, iba vestido aceiro, con casco de aceiro, si non, a unha persoa que vai un pouco tímida, ou un pouco, con, con pouco orgullo de si propio, ou simplemente descoñecendo o asunto, diría: "Ai pobre de min! Onde me meto! Que terei que facer para gañar a esta xente"?
E,e,e perder o acento, ou resignarse a ser Xan das Bolas. Antes falábase moito do 'xambolismo', Luís Seoane falaba moito do 'xambolismo', esa tendencia a facer comedia un pouco destrutiva para os personaxes galegos, facer de, de sireno, de sereno e todas estas cousas. Agora, hai que recordar que Xan das Bolas era maragato, falaba o galego todo o ben que quería, tanto no teatro como no cine, e no cine fixo papeis, no teatro, no cine español fixo papeis con perfeitísimo acento castellano. Ou sexa, que non hai que pensar que o fisexe porque tiña esa, ese don de falar o galego así de, de pailán. ¿Non? No, no, no, é porque lle daría de comer eso. Ahora, sabía falar castellano. 
E,e,e (...) Eu para eso recordo, recórdo porque está sem/ ben sempre botar mau da (...) eu chámolle a esto memoria histórica tamén, que na estación do norte de Madrid, había un,n,n unha porta cun letreiro enriba que dicía: "Gallegos y perros". Ou seña, que o que queira ten xa un título para unha comedia: Galegos e cans. Por aí pasan os galegos i os cans, que son unha mesma raza. ¿Non?
E ahora, vou decir unhas notas, mui breves, para que ninguén se,e,e asuste, nin se,e,e (...) Calma que acabo axiña. 1867, un gobernador militar na Coruña prohibiu que se falase galego no teatro porque había un edicto que decía: "La reina ha tenido a bien disponer que en adelante no se admitan a la censura obras dramáticas que estén exclusivamente escritas en cualquiera de los dialectos de las provincias de España". Evidentemente, en 1867, que xa nacera, desde logo, e que xa, xa morrera, creo, Manuela Rey, Manuela Rey non podería ter existido, en Galicia. Así que tuvo que ir á outra Galiza, ao sur, á Galiza do sur de Portugal, para poder vivir. En 1812, é cando se escribe A Casamenteira de Antonio Bieito Fandiño que só se publica en 1848. A casamenteira, unha loita por acabar con esta figura de muller que casa a cambio de diñeiro, que casa a,a,a a unha persoa, a unha muller, a outra, unha rapaza con quen queren os seus pais, e non con quen ela quer. Ou sexa, como El sí de las niñas de Moratín, si pasamos á cultura española. Tamén nese ano, se escribe A Galiciana de Xan da Cova, pero Xan da Cova era un home que inventou un dialecto, o trampitán, e nel escribía unhas cousas mui graciosas. Xan da Cova era un home que, podemos dicilo, estaba tolo. E,e,e eu non sei como lle chamarían os médicos, ahora, estaba tolo. As cousas que inventou foron magníficas. De todas maneiras, eu convido aos que queiran profundar na, na vida e,e,e,e obras de Xan da Cova, que o van pasar moi ben. Vano pasar moi ben. É un ourensán de pro. 
E,e,e en 1877, aparecen obras como Na casa do tío Farruco do Penedo de Laureano Guitián Rubinos. Hai,i,i un certame na Exposición Rexional de Lugo. Esa obra gaña un premio (...) Pre/ Preséntase aí, e publícase en 1885 (...) Estou dando estes números porque (...) para que sigamos un pouco a,a,a a carreira de Manuela Rey. En 1877, unha outra obra, O casamento d'un capitán tempero en Allariz. En 1866, Entremés do gato, de, do Tío Marcos da Portela, xa máis coñecido. En 1871, A fuliada, de Manuel Mato Vizoso, en Vilalba, estréase. A Conversa entre os Arrieiros Cosme da Grouxa, Marcos Rielo e Roque Arán, mui coñecida entre os profesores universitarios, todos estudan esta obra. Non sei si a leron ou non, pero todos a citan moito, i O Litigante Labrador, de Ramón Varela, morto no 58. En 1871, Xosé María Chao Ledo estrea a Noite Boa de 1871, pola Juventud Católica de Mondoñedo, ou sexa, que tamén temos un protagonismo aquí.
No,o,o 82, teatro rexionalista aparece coa Fonte do xuramento de Francisco María de la Iglesia que aínda está en verso. En 1890, A torre de Peito Burdelo, que é a primeira obra así coñecida de tema histórico, é unha obra (...) non a vamos, non a vamos xulgar (...) é de Galo Salinas, do mesmos autor de Filla. Eh! É sobre a linaje, linaxe dos Figueroa de Betanzos. Sobre o comenzos desa linaxe, que ten moita mitoloxía, moito mito. E,e,e no 1903 aparece o Conservatorio Nacional de Arte Galega, logo Escola Rexional de Declamación, que é a que estrea ¡Filla...! de Galo Salinas. O presidente Eduardo Sánchez Miño que logo deixará o cargo para Lugrís Freire e Bernardo Bermúdez Jambrina, que era un coñecido actor. Lugrís Freire aproveita bastante o dominio que ten sobre este, este grupo coruñés i estrea tamén as súas cousas. É moi importante a aparición de Lugrís Freire no teatro porque escribe A Ponte, que é o primeiro drama que non se escribe en verso, senón en prosa, e que (...) Un ollo polo outro! (...) É dicir, aquí hai un fidalgo, fidalgo, máis que un fidalgo, un tirano que,e,e que cobra o tributo en muller, en carne de muller, e o mozo da muller, pois mátao. Pasa a ponte. E,e,e nesta obra deféndese que si, que pasar a ponte moitas veces para acabar con ese mundo. Así que foi unha obra que tivo bastante impacto.
Do 1900 (...) 1919 ao 1923 son as Irmandades da Fala. Aquí xa, comeza unha nova etapa que é o preludio da etapa que logo seguiu a,a,a (...) nos anos 60, o teatro independente despois da morte de Franco, e que creo que, que,e,e está máis ou menos finiquitada co goberno do último presidente da Xunta que temos con, coas medidas tomadas, e o seu efecto sobre o teatro do noso país.
E,e,e na Irmandade da Fala (...) Vilar Ponte, Vilar Ponte e Cabanillas argallan O Mariscal, unha obra cuio tema xa coñecedes e,e,e que se estrea na Coruña no 1919 no Pabellón Lino, que xa non existe (...) Non é, non é o teu pabellón Lino, é,é,é, é doutro Lino que había, que había antes. Eh! Un edificio modernista moi bonito que foi derruído, i alí, pois,s,s vemos unha obra en que por vez primeira unha fidalga (...) A obra transcorre nun pazo, i é unha fidalga, i todas as persoas do pazo falan galego. Cousa mui estraño naquel momento porque o galego estaba reservado ás clases pobres, ás clases traballadoras, e non se concebían uns fidalgos, ou uns burgueses, falando galego. Esto era o que pretendía e,e,e Antón Vilar Ponte que escribiu moito, teorizou moito sobre este tema. Hai que dignificar o galego facendo que as clases medias, e as clases altas e as clases cultas o falen, e que se escriban moitas obras de teatro porque o teatro é o mellor medio para pousar na memo/ na, na conciencia da xente, para que a xente se dea conta das cousas, para que acepte, como normal, aquelo que debera ser normal, e que non o era desde había catrocentos, quinientos anos, porque claro, o que temos é que eso antes era normal, o que pasa é que pasaron anos, pasaron acontecimentos, pasaron eventos, e como dice un traballo,o,o de Ramón Villar moi interesante, e,e,e publicado aínda recentemente, os portugueses souberon facelo moi ben na política, i os galegos desde Xelmírez, Xelmírez soubo facelo ben na cultura. Aquí quedounos a cultura, da banda d'alá quedoulles a política. Construíron un estado, i aquí acabamos construíndo unha cultura, e despois unha dependencia porque esa cultura non tiña protección, non tiña murallas.