Cantares Gallegos
Rosalía de Castro
A Fernán Caballero
     Señora:
     Por ser mujer y autora de unas novelas hacia las cuales siento la más profunda simpatía, dedico a usted este pequeño libro. Sirva él para demostrar a la autora de La Gaviota y de Clemencia el grande aprecio que le profeso, entre otras cosas, por haberse apartado algún tanto, en las cortas páginas en que se ocupó de Galicia, de las vulgares preocupaciones con que se pretende manchar mi país.
     Santiago, 17 de mayo de 1863.

Rosalía de Castro de Murguía          

Prólogo
     Grande atrevemento é, sin duda, pra un probe inxenio como o que me cadrou en sorte, dar á luz un libro cuias páxinas debían estar cheias de sol, de armonía e daquela naturafidade que, unida a unha fonda ternura, a un arrulo incesante de palabriñas mimosas e sentidas, forman a maior belleza dos nosos cantos populares. Á poesía gallega, toda música e vaguedade, toda queixas, sospiros e doces sonrisiñas, mormuxando unhas veces cos ventos misteriosos dos bosques, brilando outras co raio de sol que cai sereniño por enriba das auguas dun río farto e grave que corre baixo as ramas dos salgueiros en frol, compríalle para ser cantada un esprito subrime e cristaíño, si así o podemos decir; unha inspiración fecunda como a vexetación que hermosea esta nosa privilexiada terra; e, sobre todo, un sentimento delicado e penetrante, para dar a conocer tantas bellezas de pirmeiro orden, tanto fuxitivo raio de hermosura como se desprende de cada costume, de cada pensamento escapado a este pobo a quen moitos chaman estúpido e a quen quisais xuzguen insensibre, estrano á devina poesía. Mais naide ten menos que eu teño as grandes cualidades que son precisas pra levar a cabo obra tan difícile, anque naide tampouco se pudo achar animado dun máis bon deseo pra cantar as bellezas da nosa terra naquel dialecto soave e mimoso que queren facer bárbaro os que non saben que aventaxa ás demais linguas en dozura e armonía. Por esto, inda achándome débil en forzas e non habendo deprendido en máis escola que a dos nosos probes aldeáns, guiada solo por aqueles cantares, aquelas palabras cariñosas e aqueles xiros nunca olvidados que tan docemente resoaron nos meus oídos desde a cuna e que foran recollidos polo meu corazón como harencia propia, atrevínme a escribir estos cantares, esforzándome en dar a conocer como algunhas das nosas poéticas costumes inda conservan certa frescura patriarcal e primitiva, e como o noso dialecto doce e sonoro é tan apropósito como o pirmeiro para toda clase de versificación.
     As miñas forzas, é certo, quedaron moito máis abaixo do que alcanzaran os meus deseios, e por eso, comprendendo canto poidera facer nesto un gran poeta, dóiome inda máis da miña insuficenza. O Libro dos Cantares de don Antonio Trueba, que me inspirara e dera alento pra levar a cabo este traballo, pasa polo meu pensamento como un remorso, e casi asoman as bágoas ós meus ollos ó pensar como Galicia se levantaría hastra o lugar que lle corresponde si un poeta como Antón o dos Cantares fose o destinado pra dar a conocer as súas bellezas e as súas costumes. Mais a miña infeliz patria, tan desventurada nesto como en todo o máis, tense que contentar cunhas páxinas frías e insulsas, que apenas serían dinas de achegarse de lonxe ás portas do Parnaso como non fose polo nobre sentimento que as creou. ¡Que esto mesmo me sirva de disculpa pra os que xustamente quirtiquen as miñas faltas, pois penso que o que se esforza por desvanecer os errores que manchan e ofenden inxustamente á súa patria, é acreedore a algunha indulxencia!
     Cantos, bágoas, queixas, sospiros, seráns, romerías, paisaxes, devesas, pinares, soidades, ribeiras, costumes, todo aquelo, en fin, que pola súa forma e colorido é dino de ser cantado, todo o que tuvo un eco, unha voz, un runxido por leve que fose, con tal que chegase a conmoverme, todo esto me atrevín a cantar neste homilde libro pra desir unha vez siquera i anque sea torpemente, ós que sin razón nin conocemento algún nos desprezan, que a nosa terra é dina de alabanzas, e que a nosa lingua non é aquela que bastardean e champurran torpemente nas máis ilustradísimas provincias cunha risa de mofa que, a desir verdade (por máis que ésta sea dura), demostra a iñorancia máis crasa i a máis imperdoable inxusticia que pode facer unha provincia a outra provincia hirmán por probe que ésta sea. Mais he aquí que o máis triste nesta cuestión é a falsedade con que fóra de aquí pintan así ós fillos de Galicia como a Galicia mesma, a quen xeneralmente xuzgan o máis despreciable e feio de España, cando acaso sea o máis hermoso e dino de alabanza.
     Non quero ferir con esto a susceptibilidade de naide, anque, a decir verdade, ben poidera perdonárselle este pequeno desafogo a quen tan ferida foi de todos. Mais eu que atravesei repetidas veces aquelas soledades de Castilla que dan idea do deserto; eu que recorrín a feraz Estremadura e a estensa Mancha, donde o sol cai a promo alomeando monótonos campos donde o cor da palla seca presta un tono cansado ó paisaxe que rinde e entristece o esprito, sin unha herbiña que distraia a mirada que vai perderse nun ceo sin nubes, tan igual e tan cansado como a terra que crobe; eu que visitei os celebrados arredores de Alicante, donde os olivos co seu verde escuro, sembrados en fila e de raro en raro, parecen chorar de verse tan solitarios, e vin aquela famosa horta de Murcia, tan nomeada e tan alabada, e que, cansada e monótona como o resto daquel paíse, amostra a súa vexetación tal como paisaxes pintados nun cartón con árbores postos simétricamente e en carreiriños para divertisión dos nenos, eu non podo menos de indignarnie cando os fillos desas provincias que Dios favoreceu en fartura, pero non na belleza dos campos, búlranse desta Galicia competidora en clima e galanura cos países máis encantadores da terra, esta Galicia donde todo é espontáneo na natureza e en donde a man do home cede o seu posto á man de Dios.
     Lagos, cascadas, torrentes, veigas froridas, valles, montañas, ceos azues e serenos como os de Italia, horizontes nubrados e melancónicos anque sempre hermosos como os tan alabados da Suiza, ribeiras apacibres e sereniñas, cabos tempestuosos que aterran e adimiran pola súa xigantesca e xorda cólera.... mares imensos... ¿Que direi mais? Non hai pruma que poida enumerar tanto encanto reunido. A terra cuberta en tódalas estacións de herbiñas e de frores, os montes cheios de pinos, de robres e salgueiros, os lixeiros ventos que pasan, as fontes i os torrentes derramándose fervedores e cristaíños, vran e inverno, xa polos risoños campos xa en profundas e sombrisas hondanadas... Galicia é sempre un xardín donde se respiran aromas puros, frescura e poesía... E a pesar desto chega a tanto a fatuidade dos iñorantes, a tanto a indina preocupación que contra a nosa terra esiste, que inda os mesmos que poideron contemprar tanta hermosura (xa non falamos dos que se bulran de nós sin que xamais nos haian visto nin aínda de lonxe, que son os máis), inda os que penetraron en Galicia e gozaron das delicias que ofrece, atrevéronse a decir que Galicia era... ¡¡un cortello inmundo!!... ¡I estos eran quisais fillos... daquelas terras abrasadas de onde hastra os paxariños foxen!... ¿Que diremos a esto? Nada máis sinón que taes fatuidades respecto do noso país teñen algunha comparanza cas dos franceses ó falar das súas eternas vitorias ganadas ós españoles. España nunca, nunca os venceu; polo contrario, sempre saleu vencida, derrotada, homillada; e o máis triste desto é que «val» antre eles tan infame mentira, así como «val» pra a seca Castilla, pra a deserta Mancha e pra tódalas demais provincias de España -ningunha comparada en verdadeira belleza de paisaxe coa nosa- que Galicia é o rincón máis despreciable da terra. Ben din que todo neste mundo está compensado, e ven así a sofrir España dunha nación veciña que sempre a ofendeu, a misma inxusticia que ela, inda máis culpabre, comete cunha provincia homillada de quen nunca se acorda, como non sea pra homillala inda máis. Moito sinto as inxusticias con que nos favorecen os franceses, pro neste momento casi lles estou agradecida, pois que me proporcionan un medio de facerlle máis palpabre a España a inxusticia que ela á súa vez conosco comete.
     Foi este o móvil principal que me impeleu a pubricar este libro que, máis que nadie, conozo que necesita a indulxencia de todos. Sin gramática nin regras de ningunha clas, o lector topará moitas veces faltas de ortografía, xiros que disoarán os oídos dun purista; pro ó menos, e pra disculpar en algo estes defectos, puxen o maior coidado en reprodusir o verdadeiro esprito do noso pobo, e penso que o conseguín en algo... si ben dunha maneira débil e froxa. ¡Queira o ceo que outro máis afertunado que eu poida describir cos seus cores verdadeiros os cuadros encantadores que por aquí se atopan, inda no rincón máis escondido e olvidado, pra que así, ó menos en fama xa que non en proveito, gane e se vexa co respeto e adimiración merecidas esta infortunada Galicia!

- 1 -
                                      	«Has de cantar,	                                 
	que che hei de dar zonchos;	
	has de cantar,	
	que che hei de dar moitos.	
	 	
- I -
	   «Has de cantar,	
	meniña gaiteira,	
	has de cantar,	
	que me morro de pena.	
	 	
	   Canta, meniña,	
	na veira da fonte;	
	canta, dareiche	
	boliños do pote.	
	 	
	   Canta, meniña,	
	con brando compás,	
	dareiche unha proia	
	da pedra do lar.	
	 	
	   Papiñas con leite	
	tamén che darei;	
	sopiñas con viño,	
	torrexas con mel.	
	 	
	   Patacas asadas	
	con sal e vinagre,	
	que saben a noces,	
	¡que ricas que saben!	
	 	
	   ¡Que feira, rapaza,	
	si cantas faremos...!	
	Festiña por fóra,	
	festiña por dentro.	
	 	
	   Canta si queres,	
	rapaza do demo;	
	canta si queres,	
	dareiche un mantelo.	
	 	
	   Canta si queres,	
	na lengua que eu falo;	
	dareiche un mantelo,	
	dareiche un refaixo.	
	 	
	   Co son da gaitiña,	
	co son da pandeira,	
	che pido que cantes,	
	rapaza morena.	
	 	
	   Co son da gaitiña,	
	co son do tambor,	
	che pido que cantes,	
	meniña, por Dios.»	
	 	
- II -
	   Así mo pediron	
	na veira do mar,	
	ó pé das ondiñas	
	que veñen e van.	
	 	
	   Así mo pediron	
	na beira do río	
	que corre antre as herbas	
	do campo frorido.	
	 	
	   Cantaban os grilos,	
	os galos cantaban,	
	o vento antre as follas	
	runxindo pasaba.	
	 	
	   Campaban os prados,	
	manaban as fontes	
	antre herbas e viñas,	
	figueiras e robres.	
		
	   Tocaban as gaitas.	
	Ó son das pandeiras,	
	bailaban os mozos	
	cas mozas modestas.	
	 	
	   ¡Que cofias tan brancas!	
	¡Que panos con freco!	
	¡Que dengues de grana!	
	¡Que sintas! ¡Que adresos!	
	 	
	   ¡Que ricos mandiles!	
	¡Que verdes refaixos!	
	¡Que feitos xustillos	
	de cor colorado!	
	 	
	   Tan vivos colores	
	a vista trubaban;	
	de velos tan váreos	
	o sol se folgaba.	
	 	
	   De velos bulindo	
	por montes e veigas,	
	coidou que eran rosas	
	garridas e frescas.	
	 	
- III -
	   Lugar máis hermoso	
	non houbo na terra	
	que aquel que eu miraba,	
	que aquel que me dera.	
	 	
	   Lugar máis hermoso	
	no mundo n'hachara	
	que aquel de Galicia,	
	¡Galicia encantada!	
	 	
	   Galicia frorida,	
	cal ela ningunha,	
	de froles cuberta,	
	cuberta de espumas,	
	 	
	   de espumas que o mare	
	con perlas gomita,	
	de froles que nacen	
	ó pé das fontiñas.	
	 	
	   De valles tan fondos,	
	tan verdes, tan frescos,	
	que as penas se calman	
	nomáis que con velos;	
	 	
	   que os ánxeles neles	
	dormidos se quedan,	
	xa en forma de pombas,	
	xa en forma de niebras.	
	 	
- IV -
	   Cantarte hei, Galicia,	
	teus dulces cantares,	
	que así mo pediron	
	na veira do mare.	
	 	
	   Cantarte hei, Galicia,	
	na lengua gallega,	
	consolo dos males,	
	alivio das penas.	
	 	
	   Mimosa, soave,	
	sentida, queixosa;	
	encanta si ríe,	
	conmove si chora.	
	 	
	   Cal ela, ningunha	
	tan doce que cante	
	soidades amargas,	
	sospiros amantes,	
	 	
	   misterios da tarde,	
	murmuxos da noite:	
	Cantarte hei, Galicia,	
	na beira das fontes.	
	 	
	   Que así mo pediron,	
	que así mo mandaron,	
	que cante e que cante	
	na lengua que eu falo.	
	 	
	   Que así mo mandaron,	
	que así mo dixeron...	
	Xa canto, meniñas.	
	Coidá que comenzo.	
	 	
	   Con dulce alegría,	
	con brando compás,	
	ó pé das ondiñas	
	que veñen e van.	
	 	
	   Dios santo premita	
	que aquestes cantares	
	de alivio vos sirvan	
	nos vosos pesares;	
	 	
	   de amabre consolo,	
	de soave contento,	
	cal fartan de dichas	
	compridos deseios.	
	 	
	   De noite, de día,	
	na aurora, na sera,	
	oirésme cantando	
	por montes e veigas.	
	 	
	   Quen queira me chame,	
	quen queira me obriga:	
	Cantar, cantareille	
	de noite e de día,	
	 	
	   por darlle contento,	
	por darlle consolo,	
	trocando en sonrisas	
	queixiñas e choros.	
	 	
	   Buscaime, rapazas,	
	velliñas, mociños,	
	buscaime antre os robres,	
	buscaime antre os millos,	
	 	
	   nas portas dos ricos,	
	nas portas dos probes,	
	que aquestes cantares	
	a todos responden.	
	 	
	   A todos, que á Virxen	
	axuda pedín,	
	porque vos console	
	no voso sufrir,	
	 	
	   nos vosos tormentos,	
	nos vosos pesares.	
	Coidá que comenso...	
	Meniñas, ¡Dios diante!	

- 2 -
                                 	Nasín cando as prantas nasen,	                                 
	no mes das froles nasín,	
	nunha alborada mainiña,	
	nunha alborada de abril.	
	Por eso me chaman Rosa,	
	mais a do triste sorrir,	
	con espiñas para todos,	
	sin ningunha para ti.	
	Desque te quixen, ingrato,	
	todo acabou para min,	
	que eras ti para min todo,	
	miña groria e meu vivir.	
	¿De que, pois, te queixas, Mauro?	
	¿De que, pois, te queixas, di,	
	cando sabes que morrera	
	por te contemplar felís?	
	Duro cravo me encravaches	
	con ese teu maldesir,	
	con ese teu pedir tolo	
	que non sei que quer de min,	
	pois dinche canto dar puden	
	avariciosa de ti.	
	O meu corasón che mando	
	cunha chave para o abrir,	
	nin eu teño máis que darche,	
	nin ti máis que me pedir	

 
- 3 -
                                 	-Dios bendiga todo, nena;	                                 
	rapaza, Dios che bendiga,	
	xa que te dou tan grasiosa,	
	xa que te dou tan feitiña,	
	que anque andiven moitas terras,	
	que anque andiven moitas vilas,	
	coma ti non vin ningunha	
	tan redonda e tan bonita.	
	¡Ben haia quen te pariu!	
	¡Ben haia, amén, quen te cría!	
	 	
	   -Dios vos garde, miña vella,	
	gárdevos Santa Mariña,	
	que abofé sos falangueira,	
	falangueira e ben cumprida.	
	 	
	   -Meniña, por ben falada	
	ningunha se perdería:	
	Cóllense antre os paxariños	
	aqueles que mellor trían;	
	morre afogado antre as pallas	
	o pitiño que non chía.	
	 	
	   -Pois si vós foras pitiño,	
	dígovos, mina velliña,	
	que dese mal non morreras,	
	que chiar ben chiarías.	
	 	
	   -¡Ai! ¡Que, si non, de min fora,	
	miña filla, miña filla!	
	Sin agarimo no mundo	
	desde que nasín orfiña,	
	de porta en porta pedindo	
	tiven que pasar a vida.	
	E cando a vida se pasa	
	cal vida de pelegrina,	
	que busca pelegrinando	
	o pan de tódolos días,	
	de cote en lares alleos,	
	de cote en estrañas vilas,	
	hai que deprender estonces	
	por non morrer, coitadiña,	
	ó pé dun valo tumbada	
	e de todos esquencida,	
	o chío dos paxariños,	
	o recramo das pombiñas,	
	o ben falar que comprase,	
	a homildá mansa que obriga.	
	 	
	   -¡Moito sabés, miña vella,	
	moito de sabiduría!	
	¡Quen poidera correr mundo	
	por ser como vós sabida!	
	Que anque traballos se pasen	
	aló polas lonxes vilas,	
	tamén ¡que cousas se saben!,	
	tamén ¡que cousas se miran!	
	 	
	   -Máis val que n'as mires nunca,	
	que estonces te perderías:	
	¡O que ó sol mirar precura	
	logo quedará sin vista!	
	 	
	   -Dirés verdá, miña vella,	
	mais craras as vosas niñas	
	emprestouvos hastra agora	
	groriosa Santa Lucía.	
	 	
	   -Moita devozón lle teño,	
	¡miña santiña bendita!,	
	mais non sempre as niñas craras	
	son proba de craras vistas.	
	Moitas en vin como a augua	
	que corre antre as penas frías	
	gorgorexando de paso,	
	sereniña, sereniña,	
	que ante tiniebras pousaban,	
	que ante tiniebras vivían,	
	nas tiniebras dos pecados	
	que son as máis escondidas.	
	 	
	   -Si de pecados falades,	
	é pan que onde queira espiga,	
	en tódalas partes crese,	
	en todas partes se cría;	
	mais uns son cor de veneno,	
	outros de sangre runxida,	
	outros, como a noite negros,	
	medran cas lurpias dañinas	
	que os paren entre ouro e seda,	
	arrolados pola envidia,	
	mantidos pola luxuria,	
	mimados pola cobiza.	
	 	
	   -«Quen ben está, ben estea.»	
	Déixate estar, miña filla,	
	nin precures correr mundo,	
	nin tampouco lonxes vilas,	
	que o mundo dá malos pagos	
	a quen lle dá prendas finas,	
	e nas vilas mal fixeras	
	que aquí facer non farías,	
	que anque ese pan balorento	
	en todas partes espiga,	
	nunhas apoucado crese,	
	noutras medra que adimira.	
	 	
	   -Falás como un abogado,	
	e calquera pensaría	
	que deprendestes nos libros	
	tan váreas palabrerías,	
	todiñas tan ben faladas,	
	todiñas tan entendidas;	
	e tal medo me puñeches	
	que xa de aquí non saíra	
	sin levar santos-escritos	
	e medalliñas benditas	
	nun lado do meu xustillo,	
	xunto dunha negra figa,	
	que me librasen das meigas	
	e máis das lurpias dañinas.	
	 	
	   -Que te libren de ti mesma,	
	pídelle a Dios, rapariga,	
	que somos nós para nós	
	as lurpias máis enemigas.	
	Mais xa vén a noite vindo	
	co seu manto de estreliñas;	
	xa recolleron o gando	
	que pastaba na cortiña;	
	xa lonxe as campanas tocan,	
	tocan as Ave-Marías;	
	cada conexo ó seu tobo,	
	lixeiro, lixeiro tira,	
	que é mal compañeiro a noite	
	si a compañeiro se obriga.	
	Mais, ¡ai!, que eu non teño tobo	
	nin burata conocida,	
	nin tellado que me cruba	
	dos ventos da noite fría.	
	¡Que vida a dos probes, nena!	
	¡Que vida! ¡Que amarga vida!	
	Mais Noso Señor foi probe,	
	¡que esto de alivio nos sirva!	
	 	
	   -Amén, miña vella, amén;	
	mais, polas almas benditas,	
	hoxe dormirés nun leito	
	feito de palliña triga,	
	xunta do lar que vos quente	
	ca borralliña encendida,	
	e comerés un caldiño	
	con patacas e nabizas.	
	 	
	   -¡Bendito sea Dios, bendito!	
	¡Bendita a Virxe María	
	que con tanto ben me acode	
	por unha man compasiva!	
	O Señor che dé fortuna	
	con moitos anos de vida;	
	¡vólvanseche as tellas de ouro,	
	as pedras de prata fina,	
	e cada gran seu diamante	
	che se volva cada día!	
	I agora, miña rapaza,	
	porque un pouco te adivirtas	
	bailando cas compañeiras	
	que garulan na cociña,	
	heiche de contar historias,	
	heiche de cantar copriñas,	
	heiche de tocar as cunchas,	
	miña carrapucheiriña.	

 
- 4 -
                                 	-Cantan os galos pra o día;	                                 
	érguete, meu bená e vaite.	
	-¿Como me hei de ir, queridiña;	
	como me hei de ir e deixarte?	
	 	
	   -Deses teus olliños negros	
	como doas relumbrantes,	
	hastra as nosas maus unidas	
	as bágoas ardentes caen.	
	¿Como me hei de ir si te quero?	
	¿Como me hei de ir e deixarte,	
	si ca lengua me desbotas	
	e co corazón me atraes?	
	Nun corruncho do ten leito	
	cariñosa me abrigaches;	
	co teu manso caloriño	
	os fríos pés me quentastes;	
	e de aquí xuritos miramos	
	por antre o verde ramaxe	
	cal iba correndo a lúa	
	por enriba dos pinares.	
	¿Como queres que te deixe?	
	¿Como que de ti me aparte,	
	si máis que a mel eres dulce	
	e máis que as froles soave?	
	 	
	   -Meiguiño, meiguiño meigo,	
	meigo que me namoraste,	
	vaite de onda min, meiguiño,	
	antes que o sol se levante.	
	 	
	   -Aínda dorme, queridiña,	
	antre as ondiñas do mare,	
	dorme por que me acariñes	
	e por que amante me chames,	
	que solo onda ti, meniña,	
	podo contento folgare.	
	 	
	   -Xa cantan os paxariños,	
	érguete, meu ben, que é tarde.	
	 	
	   -Deixa que canten, Marica;	
	Marica, deixa que canten...	
	Si ti sintes que me vaia,	
	eu relouco por quedarme.	
	 	
	   -Conmigo, meu queridiño,	
	mitá da noite pasaches.	
	 	
	   -Mais en tanto ti dormías,	
	contenteime con mirarte,	
	que así, sorrindo entre soños,	
	coidaba que eras un ánxel,	
	e non con tanta pureza	
	ó pé dun ánxel velase.	
	 	
	   -Así te quero, meu ben,	
	como un santo dos altares;	
	mais fuxe..., que o sol dourado	
	por riba dos montes saie.	
		
	   -Irei, mais dáme un biquiño	
	antes que de ti me aparte,	
	que eses labiños de rosa	
	inda non sei como saben.	
	 	
	   -Con mil amores cho dera,	
	mais teño que confesarme,	
	e moita vergonza fora	
	ter un pecado tan grande.	
	 	
	   -Pois confésate, Marica,	
	que cando casar nos casen,	
	non che han de valer, meniña,	
	nin confesores nin frades.	
	¡Adios, cariña de rosa!	
	 	
	   -¡Raparigo, Dios te garde!	

- 5 -
                                          	Miña Santiña,	                                 
	miña Santasa,	
	miña cariña	
	de calabasa.	
	   Hei de emprestarvos	
	os meus pendentes,	
	hei de emprestarvos	
	o meu collar;	
	   hei de emprestarcho,	
	cara bonita,	
	si me deprendes	
	a puntear.	
	 	
	   -Costureiriña	
	comprimenteira,	
	sacha no campo,	
	malla na eira,	
	   lava no río,	
	vai apañar	
	toxinos secos	
	antre o pinar.	
	   Así a meniña	
	traballadora	
	os punteados	
	deprende ora.	
	 	
	   -Miña Santiña,	
	mal me quixere	
	quen me aconsella	
	 	
	que tal fixere.	
	   Mans de señora,	
	mans fidalgueiras	
	teñen todiñas	
	as costureiras;	
	   boca de reina,	
	corpo de dama,	
	cómprelle a seda,	
	foxen da lama.	
	 	
	   -¡Ai, rapaciña!	
	Ti te-lo teo:	
	¡Seda as que dormen	
	antre o centeo!	
	   ¡Fuxir da lama	
	quen naceu nela!	
	Dios cho perdone,	
	probre Manuela.	
	   Lama con honra	
	non mancha nada,	
	nin seda limpa	
	honra emporcada.	
	 	
	   -Santa, Santasa,	
	non sos comprida,	
	decindo cousas	
	que fan ferida.	
	   Falaime solo	
	das muiñeiras,	
	daquelas voltas	
	revirandeiras,	
	   daqueles puntos	
	que fan agora,	
	de afora adentro,	
	de adentro afora.	
	 	
	   -Costureiriña	
	do carballal,	
	colle unha agulla,	
	colle un dedal;	
	   cose os buratos	
	dese ten cós,	
	que andar rachada	
	non manda Dios.	
	   Cose, meniña,	
	tantos furados	
	i ora non penses	
	nos punteados.	
	 	
	   -Miña Santasa,	
	miña Santiña,	
	nin teño agulla,	
	nin teño liña,	
	   nin dedal teño,	
	que aló na feira	
	rouboumo un majo	
	da faltriqueira,	
	   decindo: «As perdas	
	dos descoidados	
	fan o lotiño	
	dos apañados.»	
	 	
	   -¡Costureiriña	
	que a majos trata!	
	Alma de cobre,	
	collar de prata,	
	   mocidá rindo,	
	vellez chorando...	
	Anda, meniña,	
	coida do gando.	
	   Coida das herbas	
	de teu herbal:	
	terás agulla,	
	terás dedal.	
	 	
	   -Deixade as herbas,	
	que o que eu quería	
	era ir cal todas	
	á romería.	
	   ¡I alí con aire	
	dar cada volta!	
	Os ollos baixos,	
	a perna solta.	
	   Pés lixeiriños,	
	corpo direito;	
	¡pero, Santiña...,	
	non lle dou xeito!	
	   Non vos metades	
	pedricadora;	
	bailadoriña	
	facéme agora.	
	   Vós dende arriba	
	andá correndo;	
	facede os puntos,	
	i eu adeprendo.	
	   Andá que peno	
	polos penares...	
	Mirá que o pido	
	chorando a mares.	
	 	
	   -¡Ai da meniña!	
	¡Ai da que chora!	
	¡Ai, porque quere	
	ser bailadora!	
	   Que cando durma	
	no camposanto,	
	os enemigos	
	faránlle espanto,	
	   bailando enriba	
	das herbas mudas,	
	ó son da negra	
	gaita de Xudas.	
	   I aquel corpiño	
	que noutros días	
	tanto truara	
	nas romerías,	
	   ó son dos ventos	
	máis desatados	
	rolará logo	
	cos condenados.	
	   Costureiriña,	
	n'hei de ser, n'hei,	
	quen che deprenda	
	tan mala lei.	
	 	
	   -¡Ai, que Santasa!	
	¡Ai, que Santona!	
	Ollos de meiga,	
	cara de mona,	
	   pór n'hei de pórche	
	os meus pendentes,	
	pór n'hei de pórche	
	o meu collar,	
	   xa que non queres,	
	xa que non sabes	
	adeprenderme	
	a puntear.	

- 6 -
                                          	Nosa Señora da Barca	                                 
	ten o tellado de pedra;	
	ben o pudera ter de ouro,	
	miña Virxe, si quixera.	
 
- I -
	   ¡Canta xente..., canta xente	
	por campiñas e por veigas!	
	¡Canta polo mar abaixo	
	ven camiño da ribeira!	
	¡Que lanchas tan ben portadas	
	con aparellos de festa!	
	¡Que botes tan feituquiños	
	con tan feituquiñas velas!	
	Todos cargadiños veñen	
	de xentiña forasteira,	
	e de rapazas bonitas	
	cura de tódalas penas.	
	¡Cantos dengues encarnados!	
	¡Cantas sintas amarelas!	
	¡Cantas cofias pranchadiñas	
	dende lonxe relumbrean,	
	cal si fosen neve pura,	
	cal froles da primaveira!	
	¡Canta maxesa nos homes!	
	¡Canta brancura nas nenas!	
	I eles semellan gallardos	
	pinos que os montes ourean,	
	i elas cogolliños novos	
	co orballo da mañán fresca.	
	 	
	   As de Muros, tan finiñas,	
	que un coidara que se creban,	
	c'aquelas caras de virxe,	
	c'aqueles ollos de almendra,	
	c'aqueles cabelos longos	
	xuntados en longas trenzas,	
	c'aqueles cores rousados	
	cal si a aurora llos puñera,	
	pois así son de soaves	
	como a aurora que comenza;	
	descendentes das airosas	
	fillas da pagana Grecia,	
	elas de negro se visten,	
	delgadiñas e lixeiras,	
	refaixo e mantelo negro,	
	zapato e media de seda,	
	negra chaqueta de raso,	
	mantilla da mesma peza,	
	con terciopelo adornado,	
	canto enriba de si levan;	
	fillas de reinas parecen,	
	griegas estatuas semellan	
	si a un raio de sol poniente	
	repousadas se contempran;	
	ricos panos de Manila,	
	brancos e cor de sireixa,	
	crúzanse sobre o seu seio	
	con pudorosa modestia,	
	e por antre eles relosen,	
	como brillantes estrelas,	
	aderesos e collares	
	de diamantes e de pelras,	
	pendentes de filigrana	
	e pecluiguiñas de cera.	
	 	
	   As de Camariñas visten	
	cal rapaciñas gaiteiras,	
	saias de vivos colores	
	polo pescozo da perna,	
	lucindo o negro zapato	
	enriba de branca media;	
	chambras feitas de mil raias	
	azuladas e vermellas,	
	con guarniciós que lles caen	
	sobre a rumbosa cadeira.	
	Para tocar o pandeiro	
	non hai coma tales nenas,	
	que son as camariñanas,	
	feitas de sal e canela.	
	 	
	   As de Cé, ¡Virxe do Carme!,	
	¡que cariñas tan ben feitas!	
	Cando están coloradiñas	
	no ruxe-ruxe da festa,	
	cada mirar dos seus ollos	
	fire como cen saetas.	
	Nin hai mans tan ben cortadas,	
	tan branquiñas e pequenas	
	como as que amostran finxindo	
	que non queren que llas vexan.	
	 	
	   Son as de Laxe unhas mozas...	
	¡Vaia unhas mozas aquelas!	
	Solo con velas de lonxe	
	quítaselles a monteira,	
	porque son vivas de xenio	
	anque son rapazas netas.	
	Bailadoras... n'hai ningunhas	
	que con elas se entrometan,	
	pois por bailar, bailarían	
	no cribo dunha peneira;	
	mais, en tocando a que recen,	
	en rezar son as pirmeiras...	
	Dan ó mundo o que é do mundo,	
	dan á igrexa o que é da igrexa.	
	 	
	   As de Noia ben se axuntan	
	cas graciosas rianxeiras,	
	polos redondos peíños,	
	polas cabeleiras crechas,	
	polos morenos lunares	
	e polas agudas lenguas,	
	que abofé que en todo pican	
	como si fosen pementa.	
	 	
	   Veñen dempois, recatadas,	
	anque un pouquiño soberbias	
	por aquelo que elas saben	
	de antigüedade e nobresa	
	(pois por acó todos somos	
	tal coma Dios nos fixera),	
	as meniñas ben compostas	
	dunha vila quisquilleira,	
	que, por onde van, parece	
	que van dicindo «¡Canela!	
	¿Prantamos ou non prantamos	
	a cantas hai nesta terra?»	
	Mais si prantan ou non prantan	
	non son en quen o dixera,	
	que fora pouca cordura,	
	que fora farta llanesa.	
	Baste desir que xuntiñas	
	todas na porta da igrexa	
	máis bonitas parecían	
	que un ramiño de asucenas,	
	máis frescas que unha leituga,	
	máis sabrosiñas que fresas.	
	Xa que fosen de Rianxo,	
	que fosen de Redondela,	
	de Camariñas ou Laxe,	
	de Laxe ou de Pontareas,	
	todas eran tan bonitas,	
	todas tan bonitas eran,	
	que o de máis duras entrañas	
	dera as entrañas por elas...	
	Por eso se derretían,	
	cal si foran de manteiga,	
	diante delas os rapaces,	
	os rapaciños da festa,	
	os mariñeiros do mare	
	que donde á Virxe viñeran,	
	porque a Virxen os salvara	
	de naufragar na tormenta.	
	Mais si salvaron no mare,	
	non se salvarán na terra:	
	mariñeiros, mariñeiros,	
	que aquí tamén hai tormentas	
	que afogan corasonciños	
	sin que lle vallan ofertas,	
	que oie a Virxe ós que se afogan	
	do mar antre as ondas feras,	
	mais non oie ós namorados	
	que de afogarse se alegran.	
	 	
- II -
	   Ramo de froles parece	
	Muxía a das altas penas	
	con tanta rosa espallada	
	naquela branca ribeira,	
	con tanto caraveliño	
	que relose antre as areas,	
	con tanta xente que corre,	
	que corre e se sarandea	
	ó son das gaitas que tocan	
	e das bombas que reventan,	
	uns que venden limoada,	
	outros augua que refresca,	
	aqueles dulce resolio	
	con rosquilliñas de almendra;	
	os de máis alá sandías	
	con sabrosas sirigüelas,	
	mentras tanto que algún cego	
	ó son de alegre pandeira,	
	toca un carto de guitarra	
	para que bailen as nenas.	
	¡Bendita a Virxe da Barca,	
	bendita por sempre sea!	
	¡Miña Virxe milagrosa,	
	en quen tantos se recrean!	
	Todos van por visitala,	
	todos alí van por vela	
	na súa barca dourada,	
	na súa barca pequena,	
	donde están dous anxeliños,	
	dous anxeliños que reman.	
	Alí chegou milagrosa	
	nunha embarcazón de pedra.	
	Alí, porque Dios o quixo,	
	sempre adoradores teña.	
	A pedra, bala que bala,	
	sírvelle de centinela,	
	e mentras dormen os homes,	
	ela adorazón lle presta	
	con aquel son campanudo	
	que escoitar lonxe se deixa	
	e a quen o mar con bramidos	
	humildosos lle contesta.	
	Cando as campanas repican	
	e a música retumbea,	
	cal nun ceo, polas naves	
	da recollidiña igrexa;	
	cando os foguetes estalan	
	nos aires, e voces frescas	
	polo espazo cas gaitiñas	
	e cos tambores se mescran,	
	estonces a pedra bala,	
	tan alegre e tan contenta	
	que anque un cento de presoas	
	brinca e salta enriba dela,	
	coma si fóse mociña,	
	máis que unha pruma lixeira,	
	alegre como unhas pascuas	
	salta e rebrinca con elas.	
	Choven estonces presentes,	
	choven estonces ofertas,	
	que lle traen os romeiros	
	en feitiñas carabelas,	
	diante da Virxe bendita,	
	ós pés da sagrada Reina,	
	e por eso alí lle cantan	
	cando se despiden dela:	
	«Nosa Señora da Barca	
	ten o tellado de pedra;	
	ben o pudera ter de ouro,	
	miña Virxe, si quixera».	

- 7 -
                                          	Fun un domingo,	                                 
	fun pola tarde,	
	co sol que baixa	
	tras dos pinares,	
	cas nubes brancas	
	sombra dos ánxeles,	
	cas palomiñas	
	que as alas baten,	
	con un batido	
	manso e suave,	
	atravesando	
	vagos celaxes,	
	mundos extraños	
	que en raios parten	
	ricos tesouros	
	de ouro e diamante.	
	Pasín os montes,	
	montes e valles,	
	pasín llanuras	
	e soledades;	
	pasín os regos,	
	pasín os mares,	
	con pés enxoitos	
	e sin cansarme.	
	 	
	   Colleume a noite,	
	noite brillante,	
	cunha luniña	
	feitas de xaspes,	
	e fun con ela	
	camiño adiante,	
	cas estreliñas	
	para guiarme,	
	que aquel camiño	
	solo elas saben.	
	 	
	   Dempois a aurora	
	co seu sembrante	
	feito de rosas	
	veu a alumbrarme,	
	e vin estonces,	
	antre o ramaxe	
	de olmos e pinos,	
	acobexarse	
	branca casiña	
	con palomare,	
	donde as pombiñas	
	entran e saien.	
	Nela se escoitan	
	doces cantares,	
	nela garulan	
	mozos galantes	
	cas rapaciñas	
	de outros lugares.	
	Todo é contento,	
	todo é folgare,	
	mentras a pedra	
	bate que bate,	
	mole que mole,	
	dálle que dálle,	
	con lindo gusto	
	faille compases.	
	 	
	   Non hai sitiño	
	que máis me agrade	
	que aquel muíño	
	dos castañares,	
	donde hai meniñas,	
	donde hai rapaces,	
	que ricamente	
	saben loitare;	
	donde rechinan	
	hasta cansarse	
	mozos e vellos,	
	nenos e grandes,	
	e anque non queren	
	que aló me baixe,	
	sin que o soupera	
	na casa naide,	
	fun ó muíño	
	do meu compadre;	
	fun polo vento,	
	vin polo aire.	

- 8 -
                                          	Un repoludo gaiteiro	                                 
	de pano sedán vestido,	
	como un príncipe cumprido,	
	cariñoso e falangueiro,	
	antre os mozos o pirmeiro	
	e nas siudades sin par,	
	tiña costume en cantar	
	aló pola mañanciña:	
	Con esta miña gaitiña	
	ás nenas hei de engañar	
	 	
	   Sempre pola vila entraba	
	con aquel de señorío,	
	sempre con poxante brío	
	co tambor se acompasaba;	
	e si na gaita sopraba,	
	era tan doce soprar,	
	que ben fixera en cantar	
	aló pola mañanciña:	
	Con esta miña gaitiña	
	ás nenas hei de engañar.	
	 	
	   Todas por el reloucaban,	
	todas por el se morrían,	
	si o tiñan cerca, sorrían,	
	si o tiñan lonxe, choraban.	
	¡Mal pecado! Non coidaban	
	que c'aquel seu frolear	
	tiña costume en cantar	
	aló pola mañanciña:	
	Con esta miña gaitiña	
	ás nenas hei de engañar.	
	 	
	   Camiño da romería,	
	debaixo dunha figueira,	
	¡canta meniña solteira	
	«Quérote», lle repetía!...	
	I el ca gaita respondía	
	por a todas emboucar,	
	pois ben fixera en cantar	
	aló pola mañanciña:	
	Con esta miña gaitiña	
	ás nenas hei de engañar	
	 	
	   Elas louquiñas bailaban	
	e por xunta del corrían,	
	cegas..., cegas, que non vían	
	as espiñas que as cercaban;	
	probes palomas, buscaban	
	a luz que as iba queimar,	
	pois que el soupera cantar	
	aló pola mañanciña:	
	Ó son da miña gaitiña	
	ás nenas hei de engañar.	
	 	
	   ¡Nas festas, canto contento!	
	¡Canta risa nas fiadas!	
	Todas, todas, namoradas,	
	déranlle o seu pensamento;	
	i el que de amores sedento	
	quixo a todas engañar,	
	cando as veu dimpois chorar	
	cantaba nas mañanciñas:	
	Non sean elas toliñas	
	non veñan ó meu tocar	

- 9 -
                                          	Díxome nantronte o cura	                                 
	que é pecado...	
	Mais aquel de tal fondura	
	¿como o facer desbotado?	
	 	
	   Dálle que dálle ó argadelo,	
	noite e día,	
	e pensa e pensa naquelo,	
	porfía que te porfía...	
	 	
	   Sempre malla que te malla,	
	enchendo a cunca,	
	porque o que o diancre traballa	
	din que acaba tarde ou nunca.	
	 	
	   Canto máis digo: ¡arrenegado!	
	¡Demo fora.!,	
	máis o demo endemoncrado,	
	me atenta dempois i agora.	
	 	
	   Máis ansias teño, máis sinto,	
	¡rematada!,	
	que non me queira Jacinto,	
	nin solteira, nin casada.	
	 	
	   Porque deste ou de outro modo,	
	a verdá digo,	
	quixera atentalo e todo,	
	como me atenta o enemigo.	
	 	
	   ¡Que é pecado... miña almiña!	
	Mais que sea;	
	¿cal non vai, si é rapaciña,	
	buscando o que ben desea?	
	 	
	   Nin podo atopar feitura	
	nin asento,	
	que me está dando amargura	
	sempre este mal pensamento.	
	 	
	   Din que parés lagarteiro	
	desprumado;	
	si é verdad, ¡meu lagarteiro	
	tenme o corazón prendado!	
	 	
	   «Cara de pote fendido»	
	ten de alcume;	
	mellor que descolorido,	
	quéroo tostado do lume.	
	 	
	   Si elas cal eu te miraran,	
	meu amore,	
	nin toliña me chamaran,	
	nin ti me fixeras dore.	
	 	
	   Vino unha mañán de orballo,	
	á mañecida,	
	durmindo ó pé dun carballo,	
	enriba da herba mollida.	
	 	
	   Arrimeime paseniño	
	á súa beira,	
	e sospiraba mainiño	
	como brisa mareeira.	
	 	
	   E tiña a boca antraberta,	
	como un neno	
	que mirando ó ceu desperta	
	deitadiño antre o centeno.	
	 	
	   I as guedellas enrisadas	
	lle caían,	
	cal ovellas en manadas,	
	sobre as froliñas que abrían.	
	 	
	   ¡Meu Dios! ¡Quen froliña fora	
	das daquelas!...	
	¡Quen as herbas que en tal hora	
	o tiñan pretiño delas!	
	 	
	   ¡Quen xiada, quen orballo	
	que o mollou!	
	¡Quen aquel mesmo carballo	
	que cas ponlas o abrigou!	
	 	
	   Mentras que así o contempraba	
	rebuleu,	
	e pensei que me afogaba	
	o corazonciño meu.	
	 	
	   Bate que bate, batía	
	sin parar,	
	mais eu tembrando decía:	
	«Agora lle hei de falar.»	
	 	
	   E volveu a rebulir	
	moi paseniño,	
	¡ai!, e botei a fuxir,	
	lixeira polo camiño.	
	 	
	   Dempois, chora que te chora,	
	avergonzada,	
	dixen: «Si el non me namora,	
	non lle direi nunca nada.»	
	 	
	   E non me namora, non,	
	¡maldizoado!,	
	mentras o meu corazón	
	quérelle anque sea pecado.	
	 	
	   E vai tras de outras mociñas	
	tan contento,	
	i eu, con unhas cadiñas,	
	prendíno ó meu pensamento.	
	 	
	   E que queira que non queira,	
	está comigo,	
	i á postre i á derradeira,	
	con el me atenta o enemigo.	
	 	
	   ¡Sempre malla que te malla	
	enchendo a cunca!	
	I é que o que o demo traballa,	
	acabará tarde ou nunca.	
	 	
	   Por eso, anque o cura dixo	
	que é pecado,	
	mal que tanto mal me fixo	
	nunca o darei desbotado.	

- 10 -
                                          	«Quíxente tanto, meniña,	                                 
	tívenche tan grande amor,	
	que para min eras lúa,	
	branca aurora e craro sol;	
	augua limpa en fresca fonte,	
	rosa do xardín de Dios,	
	alentiño do meu peito,	
	vida do meu corazón».	
	Así che falín un día	
	camiñiño de San Lois,	
	todo oprimido de angustia,	
	todo ardente de pasión,	
	mentras que ti me escoitabas	
	depinicando unha frol,	
	porque eu non vise os teus ollos	
	que refrexaban traiciós.	
	Dempois que si me dixeches,	
	en proba de teu amor	
	décheme un caraveliño	
	que gardín no corazón.	
	¡Negro caravel maldito,	
	que me fireu de dolor!	
	Mais a pasar polo río,	
	¡o caravel afondou!...	
	Tan bo camiño ti leves	
	como o caravel levou.	

- 11 -
                                          	Campanas de Bastabales,	                                 
	cando vos oio tocar,	
	mórrome de soidades.	
	 	
- I -
	   Cando vos oio tocar,	
	campaniñas, campaniñas,	
	sin querer torno a chorar.	
	 	
	   Cando de lonxe vos oio,	
	penso que por min chamades,	
	e das entrañas me doio.	
	 	
	   Dóiome de dor ferida,	
	que antes tiña vida enteira,	
	i hoxe teño media vida.	
	 	
	   Solo media me deixaron	
	os que de aló me trouxeron,	
	os que de aló me roubaron.	
	 	
	   Non me roubaran, traidores,	
	¡ai!, uns amores toliños,	
	¡ai!, uns toliños amores.	
	 	
	   Que os amores xa fuxiron,	
	as soidades viñeron...	
	de pena me consumiron.	
	 	
- II -
	   Aló pola mañanciña	
	subo enriba dos outeiros,	
	lixeiriña, lixeiriña.	
	 	
	   Como unha craba lixeira,	
	para oír das campaniñas	
	a batalada pirmeira.	
	 	
	   A pirmeira da alborada	
	que me traen os airiños	
	por me ver máis consolada.	
	 	
	   Por me ver menos chorosa,	
	nas súas alas ma traen	
	rebuldeira e queixumbrosa.	
	 	
	   Queixumbrosa e retembrando	
	por antre a verde espesura,	
	por antre o verde arborado.	
	 	
	   E pola verde pradeira,	
	por riba da veiga llana,	
	rebuldeira e rebuldeira.	
	 	
- III -
	   Paseniño, paseniño,	
	vou pola tarde calada,	
	de Bastabales camiño.	
	 	
	   Camiño do meu contento;	
	i en tanto o sol non se esconde,	
	nunha pedriña me sento.	
	 	
	   E sentada estou mirando	
	como a lúa vai saíndo,	
	como o sol se vai deitando.	
	 	
	   Cal se deita, cal se esconde,	
	mentras tanto corre a lúa	
	sin saberse para donde.	
	 	
	   Para donde vai tan soia,	
	sin que aos tristes que a miramos	
	nin nos fale, nin nos oia.	
	 	
	   Que si oíra e nos falara,	
	moitas cousas lle dixera,	
	moitas cousas lle contara.	
	 	
- IV -
	   Cada estrela, o seu diamante;	
	cada nube, branca pruma;	
	triste a lúa marcha diante.	
	 	
	   Diante marcha crarexando	
	veigas, prados, montes, ríos,	
	donde o día vai faltando.	
	 	
	   Falta o día, e noite escura	
	baixa, baixa pouco a pouco,	
	por montañas de verdura.	
	 	
	   De verdura e de follaxe,	
	salpicada de fontiñas	
	baixo a sombra do ramaxe.	
	 	
	   Do ramaxe donde cantan	
	paxariños piadores	
	que ca aurora se levantan.	
	 	
	   Que ca noite se adormecen	
	para que canten os grilos	
	que cas sombras aparecen.	
	 	
- V -
	   Corre o vento, o río pasa;	
	corren nubes, nubes corren	
	camiño da miña casa.	
	 	
	   Miña casa, meu abrigo:	
	vanse todos, eu me quedo	
	sin compaña, nin amigo.	
	 	
	   Eu me quedo contemprando	
	as laradas das casiñas	
	por quen vivo suspirando.	
	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	
	   Ven a noite..., morre o día,	
	as campanas tocan lonxe	
	o tocar da Ave María.	
	 	
	   Elas tocan pra que rece;	
	eu non rezo, que os saloucos,	
	afogándome parece	
	que por min tén que rezar.	
	Campanas de Bastabales,	
	cando vos oio tocar,	
	mórrome de soidades.	

- 12 -
                                          		                                 
- I -
	Vinte unha crara noite,	
	noitiña de San Xoán,	
	poñendo as frescas herbas	
	na fonte a serenar.	
	E tan bonita estabas	
	cal rosa no rosal	
	que de orballiño fresco	
	toda cuberta está.	
	Por eso, namorado,	
	con manso suspirar	
	os meus amantes brazos	
	boteiche polo van,	
	e ti con dulces ollos	
	e máis dulce falar,	
	meiguiña, me emboucastes	
	en prácido solás.	
	As estrelliñas todas	
	que aló no espazo están,	
	sorrindo nos miraban	
	con soave craridá.	
	E foron, ¡ai!, testigos	
	daquel teu suspirar	
	que ó meu correspondía	
	con amoriño igual.	
	Pero dempois con outros	
	máis majos e galáns	
	(mais non que máis te queiran,	
	que haber, non haberá),	
	tamén, tamén, meniña,	
	soupeches praticar	
	á sombra dos salgueiros,	
	cabo do romeiral.	
	Por eso eu che cantaba	
	en triste soledá,	
	cando, ¡ai de min!, te vía	
	con eles parolar:	
	«Coida, miña meniña,	
	das práticas que dás,	
	que donde moitos cospen,	
	   lama fan».	
	 	
- II -
	   ¡Que triste ora te vexo!...	
	¡Que triste, nena, estás!...	
	Os teus frescos colores,	
	¿donde, meniña, van?	
	O teu mirar sereno,	
	o teu doce cantar,	
	¿donde, meniña, donde,	
	coitada, toparás?	
	Xa non te vin, meniña,	
	na noite de San Xoán,	
	poñendo as frescas herbas	
	na fonte a serenar.	
	Xa non te vin fresquiña	
	cal rosa no rosal,	
	que muchadiña estabas	
	de tanto saloucar.	
	Ora, de dor ferida,	
	buscando a honriña vas,	
	a honriña que perdeches,	
	mais ¿quen cha volverá?	
	Eu ben, miña meniña,	
	ben cha quixera dar,	
	que aquel que ben te quixo	
	doise de verte mal.	
	Mais anque dir, eu diga,	
	que limpa, nena, estás,	
	respóndenme sorrindo	
	por se de min bulrar:	
	«Ben sabes, Farruquiño,	
	Farruco do Pombal,	
	que donde moitos cospen,	
	   lama fan».	

- 13 -
                                          	San Antonio bendito,	                                 
	dádeme un home,	
	anque me mate,	
	anque me esfole.	
	 	
	   Meu santo San Antonio	
	daime un homiño,	
	anque o tamaño teña	
	dun gran de millo.	
	 	
	   Daimo, meu santo,	
	anque os pés teña coxos,	
	mancos os brazos.	
	 	
	   Unha muller sin home...	
	¡santo bendito!,	
	e corpiño sin alma,	
	festa sin trigo,	
	 	
	pau viradoiro,	
	que onda queira que vaia	
	troncho que troncho.	
	 	
	   Mais en tendo un homiño,	
	¡Virxe do Carme!,	
	non hai mundo que chegue	
	para un folgarse;	
	 	
	que, zambo ou trenco,	
	sempre é bo ter un home	
	para un remedio.	
	 	
	   Eu sei dun que cobiza	
	causa miralo,	
	lanzaliño de corpo,	
	roxo e encarnado;	
	 	
	carniñas de manteiga,	
	e palabras tan doces	
	cal mentireiras.	
	 	
	   Por el peno de día,	
	de noite peno,	
	pensando nos seus ollos	
	color de ceo;	
	 	
	mais el, xa doito,	
	de amoriños entende,	
	de casar pouco.	
	 	
	   Facé, meu San Antonio,	
	que onda min veña	
	para casar conmigo,	
	nena solteira;	
	 	
	que levo en dote	
	unha culler de ferro,	
	catro de boxe,	
	 	
	   un hirmanciño novo	
	que xa ten dentes,	
	unha vaquiña vella	
	que non dá leite...	
	 	
	¡Ai, meu santiño!	
	Facé que tal suceda,	
	cal volo pido.	
	 	
	   San Antonio bendito,	
	dádeme un home,	
	anque me mate,	
	anque me esfole.	
	 	
	Que, zambo ou trenco,	
	sempre é bo ter un home	
	para un remedio.

- 14 -
                                          	Acolá enriba	                                 
	na fresca montaña,	
	que alegre se crobe	
	de verde retama,	
	meniña morena	
	de branco vestida,	
	nubiña parece	
	no monte perdida,	
	que xira, que corre,	
	que torna, que pasa,	
	que rola e, mainiña,	
	serena se para.	
	 	
	   Xa envolta se mira	
	na espuma que salta	
	do chorro que ferve	
	na rouca cascada.	
	Xa erguida na punta	
	de pena sombrisa,	
	inmoble cal virxe	
	de pedra se mira.	
	A cofia de liño	
	aos ventos soltada,	
	as trenzas descoida	
	que os aires espallan.	
	Tendida-las puntas	
	do pano de seda,	
	as alas dun ánxel	
	de lonxe semellan,	
	 	
	si as brisas da tarde,	
	xogando con elas,	
	as moven ca gracia	
	que un ánxel tivera.	
	Eu penso, ¡coitado	
	de min!, que me chaman,	
	si as vexo bulindo	
	na verde enramada.	
	Mais, ¡ai!, que os meus ollos	
	me engañan traidores,	
	pois vou e, lixeira,	
	na niebra se esconde;	
	se esconde outras veces	
	na sombra dos pinos	
	e canta escondida	
	cantares dulciños	
	que abrasan, que firen	
	ferida de amor	
	que teño feitiña	
	no meu corazón.	
	 	
	   ¡Que feita, que linda,	
	que fresca, que branca	
	dou Dios á meniña	
	da verde montaña!	
	¡Que hermosa parece,	
	que chore, que xima;	
	cantando, sorrindo,	
	disperta, dormida!	
	¡Ai, si seu pai	
	por regalo ma dera!,	
	¡Ai, non sentira	
	no mundo máis penas!	
	¡Ai!, que por tela	
	conmigo por dama,	
	eu lla vestira,	
	eu lla calzara.	

- 15 -
                                          	Adios, ríos; adios, fontes;	                                 
	adios, regatos pequenos;	
	odios, vista dos meus ollos:	
	non sei cando nos veremos.	
	 	
	   Miña terra, miña terra,	
	terra donde me eu criei,	
	hortiña que quero tanto,	
	figueiriñas que prantei,	
	 	
	   prados, ríos, arboredas,	
	pinares que move o vento,	
	paxariños piadores,	
	casiña do meu contento,	
	 	
	   muíño dos castañares,	
	noites craras de luar,	
	campaniñas trimbadoras	
	da igrexiña do lugar,	
	 	
	   amoriñas das silveiras	
	que eu lle daba ó meu amor,	
	camiñiños antre o millo,	
	¡adios, para sempre adios!	
	 	
	   ¡Adios groria! ¡Adios contento!	
	¡Deixo a casa onde nacín,	
	deixo a aldea que conozo	
	por un mundo que non vin!	
	 	
	   Deixo amigos por estraños,	
	deixo a veiga polo mar,	
	deixo, en fin, canto ben quero...	
	¡Quen pudera non deixar!...	
	 	
	   Mais son probe e, ¡mal pecado!,	
	a miña terra n'é miña,	
	que hastra lle dan de prestado	
	a beira por que camiña	
	ó que naceu desdichado.	
	 	
	   Téñovos, pois, que deixar,	
	hortiña que tanto amei,	
	fogueiriña do meu lar,	
	arboriños que prantei,	
	fontiña do cabañar.	
	 	
	   Adios, adios, que me vou,	
	herbiñas do camposanto,	
	donde meu pai se enterrou,	
	herbiñas que biquei tanto,	
	terriña que nos criou.	
	 	
	   Adios Virxe da Asunción,	
	branca como un serafín;	
	lévovos no corazón:	
	Pedídelle a Dios por min,	
	miña Virxe da Asunción.	
	 	
	   Xa se oien lonxe, moi lonxe,	
	as campanas do Pomar;	
	para min, ¡ai!, coitadiño,	
	nunca máis han de tocar.	
	 	
	   Xa se oien lonxe, máis lonxe	
	Cada balada é un dolor;	
	voume soio, sin arrimo...	
	Miña terra, ¡adios!, ¡adios!	
	 	
	   ¡Adios tamén, queridiña!...	
	¡Adios por sempre quizais!...	
	Dígoche este adios chorando	
	desde a beiriña do mar.	
	Non me olvides, queridiña,	
	si morro de soidás...	
	tantas légoas mar adentro...	
	¡Miña casiña!,¡meu lar!	

- 16 -
                                          	Eu ben vin estar o moucho	                                 
	enriba daquel penedo:	
	¡Non che teño medo, moucho,	
	moucho, non che teño medo!	
 
- I -
	   Unha noite, noite negra,	
	como os pesares que eu teño,	
	noite filla das sombrisas	
	alas que estenden os medos;	
	hora en que cantan os galos,	
	hora en que xemen os ventos,	
	en que as meigas bailan, bailan,	
	xuntas co demo pirmeiro,	
	arrincando verdes robres,	
	portas e tellas fendendo,	
	todas de branco vestidas,	
	tendido los brancos pelos,	
	contra quen os cans oubean	
	agoirando triste enterro;	
	cando relumbrar se miran	
	antre os toxales espesos,	
	cal encendidas candeas	
	ollos de lobo famento,	
	e os ramallaxes dos montes	
	antre sí murmuxan quedos,	
	e as follas secas que espallan	
	os aires da noite inquietos,	
	en remuíños se xuntan	
	con longo estremecemento;	
	indo camiño da Igrexa,	
	soia cos meus pensamentos,	
	cabo da fonte da Virxe,	
	pretiño do cimeterio,	
	dempois de sentir un sopro	
	que me deixou sin alento,	
	eu ben vin estar o moucho	
	enriba daquel penedo.	
	 	
- II -
	   Arrepuiñadas todas	
	as carnes se me puñeron,	
	e os cabelos no curuto	
	fóronse erguendo direitos;	
	gotas de sudor corrían	
	a fío polo meu peito,	
	e trembaba como tremban	
	as auguas cando fai vento,	
	na pía da fonte nova,	
	que sempre está revertendo.	
	Aquel moucho alí fincado,	
	cal si fose o mesmo demo,	
	fito a fito me miraba	
	cos seus ollos rapiñeiros,	
	que coidei que me roubaban	
	non máis que de lonxe velos.	
	De lume me paresían	
	e que me queimaron penso;	
	penso que eran tizós roxos	
	da fogueira dos infernos,	
	que polas niñas me entraron	
	hastra o corazón dereitos.	
	En el remorsos había	
	de amoriños pecadentos...	
	¡Ai, quen ten deses amores	
	non pode achar bon sosiego!	
	 	
	   Chovía si Dios ten augua,	
	ventaba en tódolos ventos,	
	e ensarrapicada toda	
	a camiñar non me atrevo,	
	que o moucho, fita que fita,	
	me aspera naquel penedo.	
	Mais acordeime da Virxe	
	que sempre conmigo levo,	
	résolle un Ave-María,	
	e cobrando novo alento,	
	como os páxaros do mare,	
	nadando paso o regueiro;	
	corro a enriba do valado,	
	brinco en baixo do portelo,	
	e dende alí berro estonces	
	con cantas forzas eu teño:	
	¡Non che leño medo, moucho,	
	moucho, non che teño medo!	

- 17 -
                                         	Airiños, airiños aires,	                                 
	airiños da miña terra;	
	airiños, airiños aires,	
	airiños, levaime a ela.	
	 	
	   Sin ela vivir non podo,	
	non podo vivir contenta,	
	que adonde queira que vaia,	
	cróbeme unha sombra espesa.	
	Cróbeme unha espesa nube,	
	tal preñada de tormentas,	
	tal de soidás preñada,	
	que a miña vida envenena.	
	Levaime, levaime, airiños,	
	como unha folliña seca,	
	que seca tamén me puxo	
	a callentura que queima.	
	¡Ai!, si non me levás pronto,	
	airiños da miña terra;	
	si non me levás, airiños,	
	quisais xa non me conesan,	
	que a frebe que de min come,	
	vaime consumindo lenta,	
	e no meu corazonciño	
	tamén traidora se ceiba.	
	 	
	   Fun noutro tempo encarnada	
	como a color de sireixa,	
	son hoxe descolorida	
	como os cirios das igrexas,	
	cal si unha meiga chuchona	
	a mina sangre bebera.	
	Voume quedando muchiña	
	como unha rosa que inverna,	
	voume sin forzas quedando,	
	voume quedando morena,	
	cal unha mouriña moura,	
	filla de moura ralea.	
	 	
	   Levaime, levaime, airiños,	
	levaime a donde me esperan	
	unha nai que por min chora,	
	un pai que sin min n'alenta,	
	un irmán por quen daría	
	a sangre das miñas venas,	
	e un amoriño a quen alma	
	e vida lle prometera.	
	Si pronto non me levades,	
	¡ai!, morrerei de tristeza,	
	soia nunha terra estraña,	
	donde estraña me alomean,	
	donde todo canto miro	
	tomo me dice: «¡Extranxeira!»	
	 	
	   ¡Ai, miña probe casiña!	
	¡Ai, miña vaca vermella!	
	Años que balás nos montes,	
	pombas que arrulás nas eiras,	
	mozos que atruxás bailando,	
	redobre das castañetas,	
	xas-co-rras-chás das cunchiñas,	
	xurre-xurre das pandeiras,	
	tambor do tamborileiro,	
	gaitiña, gaita gallega,	
	xa non me alegras dicindo:	
	«¡Muiñeira, muiñeira!»	
	¡Ai, quen fora paxariño	
	de leves alas lixeiras!	
	¡Ai, con que prisa voara,	
	toliña de tan contenta,	
	para cantar a alborada	
	nos campos da miña terra!	
	Agora mesmo partira,	
	partira como unha frecha,	
	sin medo ás sombras da noite,	
	sin medo da noite negra;	
	e que chovera ou ventara,	
	e que ventara ou chovera,	
	voaría e voaría	
	hastra que alcansase a vela.	
	Pero non son paxariño	
	e irei morrendo de pena,	
	xa en lágrimas convertida,	
	xa en sospiriños desfeita.	
	 	
	   Doces galleguiños aires,	
	quitadoiriños de penas,	
	encantadores das auguas,	
	amantes das arboredas,	
	música das verdes canas	
	do millo das nosas veigas,	
	alegres compañeiriños,	
	run-run de tódalas festas,	
	levaime nas vosas alas	
	como unha folliña seca.	
	Non permitás que aquí morra,	
	airiños da miña terra,	
	que aínda penso que de morta	
	hei de sospirar por ela.	
	Aínda penso, airiños aires,	
	que dimpois que morta sea,	
	e aló polo camposanto,	
	donde enterrada me teñan,	
	pasés na calada noite	
	runxindo antre a folla seca,	
	ou murmuxando medrosos	
	antre as brancas calaveras;	
	inda dimpois de mortiña,	
	airiños da miña terra,	
	heivos de berrar: «¡Airiños,	
	airiños, levaime a ela!»	

- 18 -
Ao Sr. D. Camilo Álvarez e Castro, Chantre da Catedral de Salamanca
                                          		                                
- I -
	Roxiña cal sol dourado,	
	garrida cal fresca rosa,	
	iba polo monte hermosa	
	co branco pé descalzado...	
	Copo de neve pousado,	
	deslumbrando á luz do día,	
	tan branco pé parecía.	
	 	
	   As longas trenzas caídas,	
	con quen os ventos xogaban,	
	ondiñas de ouro formaban	
	na branca espalda tendidas;	
	apertadas e bruñidas,	
	que espigas eran coidara	
	o que de lonxe as mirara.	
	 	
	   Tiñan os cores do mare	
	os seus olliños dormentes;	
	máis doces, máis transparentes,	
	naide os poidera encontrare;	
	naide velos sin amare	
	o corazón sin falsía	
	que por antre eles se vía.	
	 	
	   Levaba na frente a ialma,	
	nos doces labios a risa,	
	auguiña que o vento enrisa,	
	pousaba no fondo en calma.	
	Tal como gallarda palma	
	cimbréase con folgura	
	a delgadiña cintura.	
	 	
	   Ó par da brisa temprada	
	que antre os salgueiros corría,	
	ela correndo seguía	
	unha veiriña encantada;	
	que alí mansa e sosegada	
	manaba unha fresca fonte	
	cabo da falda do monte.	
	 	
- II -
	   Franca, pura, sin enganos,	
	canta, canta, garruleira,	
	ó pé da verde silveira	
	lavando os seus brancos panos.	
	Ó son dos romores vanos	
	que nacen ca mañanciña,	
	lava, lava na fontiña.	
	 	
	   Xunto dela os paxariños	
	gorgorexan que é un contento;	
	faille festiñas o vento	
	cos seus hirmáns os airiños.	
	Os pastores, coitadiños,	
	cántanlle o doce a... la... lala...,	
	que lengua de amores fala.	
	 	
	   Ela honesta está escoitando,	
	mais con sospiros responde,	
	que aló garda non sei donde	
	saudades de non sei cando.	
	Os paniños vai lavando,	
	e a tendelos se apresura	
	nun campiño de verdura.	
	 	
	   Dempois no rego que pasa	
	verte unha bágoa serena,	
	filla da escondida pena	
	que o seu peitiño traspasa,	
	pois que de amores se abrasa	
	aquela que é fresca rosa	
	tan amante como hermosa.	
	 	
	   Compañeiras van chegando,	
	cal máis a máis ben portada,	
	xarros de louza vidrada	
	antre os seixos van pousando.	
	Cai a auguiña mormuxando,	
	brancas vinchas se levantan,	
	as meniñas cantan... cantan.	
	 	
	   As estrelas van fuxindo,	
	a espesa niebra enrarece,	
	o arboriño que frorece	
	por antre ela vai saíndo.	
	O craro sol vai subindo	
	por riba do firmamento,	
	limpo, gárrulo e contento.	
	 	
	   Arredor todo arrescende	
	a olido de primadera,	
	i aló na azulada esfera	
	fogax de groria se encende;	
	mais a meniña n'atende	
	sinón ao dor, ¡mal pecado!,	
	que ten no peito encravado.	
	 	
	   Danlle estrañeza os cantares,	
	danlle de chorar deseios,	
	i, os ollos de bágoas cheios,	
	pensa nos nativos lares;	
	que n'hai máis tristes pesares,	
	máis negra malencolía	
	que a que entre estraños se cría.	
	 	
	   Paxariños, verde prado,	
	branca lúa e sol ardente,	
	todo consolo é impotente	
	en mal tan desconsolado;	
	todo contento é trubado	
	pola peniña sin fondo	
	que hai no corazón abondo.	
	 	
	   Por eso a meniña hermosa,	
	foxe da alegre fontiña,	
	tal como triste ovelliña	
	que trema de dor queixosa.	
	Vai sentida, vai chorosa,	
	mentras lle cantan con saña:	
	«¡Da montaña!, ¡da montaña!»	
	 	
	   I ela, que de tal se estraña,	
	ferida no que máis sinte,	
	que a maltraten non consinte,	
	i así lles contesta huraña:	
	«Anque che son da montaña,	
	anque che son montañesa,	
	anque che son, non me pesa.»	

- 19 -
                                          	Pasa, río, pasa, río,	                                 
	co teu maino rebulir;	
	pasa, pasa antre as froliñas	
	color de ouro e de marfil,	
	a quen cos teus doces labios	
	tan doces cousas lles dis.	
	Pasa, pasa, mais non vexan	
	que te vas ao mar sin fin,	
	porque estonces, ¡ai, probiñas,	
	canto choraran por ti!	
	¡Si souperas que estrañeza,	
	si souperas que sofrir	
	desque del vivo apartada	
	o meu corazón sentiu!	
	Tal me acoden as soidades,	
	tal me queren afrixir,	
	que inda máis feras me afogan,	
	si as quero botar de min.	
	I, ¡ai, que fora das froliñas	
	véndote lonxe de si	
	ir pola verde ribeira,	
	da ribeira do Carril!	
	 	
	   Pasa, pasa caladiño,	
	co teu manso rebulir,	
	camiño do mar salado,	
	camiño do mar sin fin;	
	e leva estas lagrimiñas,	
	si has de chegar por alí,	
	pretiño dos meus amores,	
	pretiño do meu vivir.	
	¡Ai, quen lagrimiña fora	
	pra ir, meu ben, unda ti!...	
	¡Quen fixera un camiñiño	
	para pasar, ai de min!	
	   Si o mar tivera barandas,	
	fórate ver ao Brasil;	
	mais o mar non ten barandas,	
	amor meuá ¿por donde hei de ir?	

- 20 -
                                          	«Ora, meu meniño, ora,	                                 
	¿quen vos ha de dar a teta,	
	si túa nai vai no muíño,	
	e teu pai na leña seca?	
	   Eu cha dera, miña xoia,	
	con mil amores cha dera,	
	hastra rebotar, meu santo,	
	hastra que máis non quixeras,	
	hastra verte dormidiño	
	con esa boca tan feita,	
	sorrindo todo fartiño,	
	cal ubre de vaca cheia.	
	Mais ¡ai, que noite che agarda!	
	Mais ¡ai, que noite che espera!	
	Que anque dúas fontes teño,	
	estas fontiñas non deitan.	
	Ora, meu meniño, ora,	
	¡canto chorarás por ela!	
	Sin ter con que te acalente,	
	sin ter con que te adormeza,	
	que soio, soio quedaches	
	como unha ovelliña enferma,	
	tremando, malpocadiño,	
	como as ovelliñas treman.	
	Sin cobirtor que te cruba	
	nunhas palliñas te deitan	
	e neve e chuvia en ti caen	
	por antre as fendidas tellas.	
	E silba o vento que pasa	
	polas mal xuntadas pedras,	
	e cal coitelo afilado	
	no teu corpiño se ceiba.	
	¡Ai, cando veña túa nai!	
	¡Ai, cando che a túa nai veña!	
	¡Cal te topará, meniño,	
	frío como a neve mesma,	
	para chorar sin alento,	
	rosiña que os ventos creban!...	
	¡Ai, más valera, meniño,	
	que quen te dou non te dera!	
	Que os fillos dos probes nacen,	
	nacen para tales penas.»	
	 	
	   Así se espricaba Rosa	
	no medio da noite negra,	
	ó pé dunha negra porta,	
	toda de lañas cuberta.	
	Mentras tanto murmuxaban	
	por antre a robreda espesa	
	do río as revoltas ágoas	
	e os berridos da tormenta.	
	Todo era sombras no ceo,	
	todo era loito na terra,	
	e parece que a Compaña	
	bailaba antre as arboredas	
	cas chuchonas enemigas,	
	e cas estricadas meigas.	
	 	
	   En tanto un choro soave	
	sentir no espazo se deixa,	
	tal como gaita tocada	
	nunha alborada serena;	
	tal como lexana frauta	
	cando o sol no mar se deita,	
	cuio son nos trai o vento	
	cos cheiriños da ribeira.	
	 	
	   No meio da chouza escura	
	que triste Rosa contempra,	
	unha luz branca se mira	
	como aurora que comenza.	
	Olido de frescas rosas	
	os aires da noite incensan,	
	cal si todas se xuntaran	
	as froles da primadera.	
	Soan cantares estraños,	
	soan músicas que alegran:	
	músicas son e cantares	
	nunca sentidos na terra.	
	Por eso, pasmada, Rosa	
	pouquiño a pouco se achega	
	e por unha regandixa	
	postrada no chan axexa.	
	 	
	   Nunca humanos ollos viron	
	o que veu estonces ela,	
	que si non morreu estonces	
	foi porque Dios n'o quixera.	
	De resplandecente groria	
	raios de amor se refrexan	
	do abandonado meniño,	
	sobre a dourada cabeza;	
	e porque esté máis contento,	
	e porque mais se entretena,	
	cabe os seus peíños crecen	
	frescos ramos de azucenas.	
	Xa non dorme en probe cuna,	
	que outro berce lle fixeran	
	cas alas os anxeliños	
	e co seu lume as estrellas.	
	Nubes de color de rosa	
	fanlle branda cabeceira,	
	sírvelle de cubertura	
	un raio de luna cheia,	
	i a Virxen santa, vestida	
	 	
	con vestido de inocencia,	
	porque de lame non morra	
	e fartiño se adormeza,	
	dálle maná do seu peito	
	con que os seus labios refresca.	
	 	
	   Mentras o mundo esistise,	
	Rosa mirando estivera,	
	con tanta groria encantada,	
	con tanta dicha suspensa;	
	mais unha voz lonxe se oie	
	por antre os olmos da veiga	
	que, cantando amorosiña,	
	se esprica desta maneira:	
	-Ora, meu meniño, ora,	
	logo che darei a teta,	
	ora, meu meniño, ora,	
	xa non chorarás por ela.	
	 	
	   Esto cantaron. En tanto	
	coa Virxe despareceran	
	os anxeliños, deixando	
	en derredor noite espesa.	
	Xa se sinten as pasadas	
	por xurito da corredeira;	
	xa saltaron o portelo,	
	xa cerraron a cancela...	
	A probe nai corre, corre,	
	que o seu filliño lle espera;	
	mais, cando chega, dormido	
	o seu filliño contempra.	
	Dille estonces, mentras tanto,	
	que en bicalo se recrea:	
	 	
	   -Miña xoia, miña xoia,	
	miña prenda, miña prenda,	
	¿que fora de ti, meu santo,	
	si naiciña non tiveras?	
	¿Quen, meu fillo, te limpara,	
	quen a mantenza che dera?	
	 	
	   -O que mantén ás formigas	
	e ós paxariños sustenta.	
	 	
	   Dixo Rosa, i escondeuse	
	por antre a nebrina espesa.	

- 21 -
                                          	Non che digo nada...	                                 
	   ¡Pero vaia!	
 
- I -
	   Pasan naquesta vida	
	cousiñas tan estrañas,	
	tan raros feitos vense	
	neste mundo de trampa;	
	tantos milagres vellos,	
	tan novas insinanzas,	
	e tan revoltos allos	
	con nome de ensaladas,	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Meniña ben vestida,	
	meniña ben calzada,	
	que ten roupa de cote,	
	que ten roupa de garda;	
	meniña que ben folga,	
	meniña que anda maja,	
	i é probe, malpecado,	
	como unha triste araña.	
	Non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Véxote aló antre os millos,	
	véxote aló nas brañas,	
	xa no pinar espeso,	
	xa na beiriña mansa	
	do río que correndo	
	vai antre as verdes canas,	
	e xuras que estás soia,	
	que naide te acompaña...	
	Non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Casada casadiña,	
	que gustas ser falada,	
	que bailas cas solteiras	
	nas festas e ruadas,	
	que tes na boca a risa	
	e que cos ollos falas,	
	e que ao falar con eles	
	parece que che saltan,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Cando mirar te miro	
	tan limpa e tan peinada,	
	loitar cos rapaciños	
	hastra que en ti se fartan,	
	e ves dimpois xurando	
	que eres muller sin chata,	
	e dis que as máis non teñen	
	contigo comparanza,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   E ti, roxa roxiña,	
	modesta e recatada,	
	que falas tan mainiño,	
	que tan mainiño andas,	
	que ós pés dos homes miras	
	para non verlle a cara,	
	e fas que non entendes	
	cando de amor che falan,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Vas pola mañanciña	
	a misa cas beatas;	
	dempois... (por que, ti o sabes)	
	de xunta delas largas;	
	e si na corredoira	
	xunto da verde parra,	
	non sei con que xentiña,	
	páraste ou non te paras,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   E ti, rapás garrido,	
	de tan melosas falas,	
	tan majo de monteira,	
	tan rico de polainas,	
	tan fino de calzado	
	como de mans fidalgas,	
	cando me dis que gustas	
	de traballar na braña,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Ti falarás de amores	
	cousiñas ben faladas;	
	ti loitarás cas nenas	
	como ningún loitara;	
	ti beberás do mosto	
	hastra quedar sin fala,	
	pero cos teus sudores	
	mollar a terra ingrata...	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Mais tantas cousas vexo	
	que me parecen trampa;	
	tanto sol entre nubes	
	e tan revoltas auguas	
	que asemellarse intentan	
	a unha fontiña crara,	
	que por non perder tempo	
	donde non quito racha,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
- II -
	   Pasan naquesta vida	
	cousiñas tan estrañas,	
	tan raros feitos vense	
	neste mundo de trampa;	
	tantos milagres vellos,	
	tan novas insinanzas,	
	e tan revoltos allos	
	con nome de ensaladas,	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   E que algo deprendera,	
	triste de min, coidaba;	
	e que a esperencia neta	
	ninguén me iba en puxanza	
	por ter na frente enrugas	
	e ter caniñas brancas,	
	cando hai hoxe uns mociños	
	mesmo dende que maman,	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Xa non che val, Farruco,	
	que vivas en compaña	
	dos anos pensadores	
	nin da esperencia calva,	
	nin que ollo alerta vivas	
	como a cordura manda;	
	que donde menos penses	
	tamaña lebre salta	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Xa sendo noite oscura	
	dinche que é noite crara;	
	xa estando o mar sereno	
	che din que fai borrasca,	
	e tanto te confunden	
	e tanto te acobardan,	
	que anque falar quixeras	
	tal coma Dios che manda,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Si eres francés, meu vello,	
	si eres da lonxe Australia,	
	si aló do sol baixaches	
	ou das estrelas pálidas,	
	con seria gravedade	
	quisais che perguntaran,	
	e ti, pasmado todo,	
	calado mormuraras:	
	Non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Por eso, meu velliño,	
	si de estudiar non tratas	
	a cencia destos tempos,	
	que é como el augua crara,	
	anque ca parromeira	
	tamén ten comparanza,	
	que nesto a cencia estriba,	
	i en ter distintas caras,	
	non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Sin entender un ele,	
	verás que ben se amañan	
	honrados e sin honra,	
	rameiras e beatas;	
	verás como se axuntan,	
	verás como se tratan,	
	mentras que ti marmuras	
	ca lengua dunha coarta.	
	Non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Verás cor de sireixa	
	quen foi cor de esmeralda,	
	i aqueles tan azues	
	que sangre azul manaban,	
	manar sangre vermella	
	pola moderna usanza;	
	i esto con tal chistura	
	e con fachenda tanta	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Verás que revolturas,	
	que ricas contradanzas,	
	que gaitas con salterio,	
	que pífanos con arpas,	
	que dengues encarnados	
	con mantilliñas brancas,	
	chapurra que chapurra	
	en confusión tan várea,	
	que non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Ti pensarás que aquesto	
	é todo unha antroidada,	
	que aquí un levita sobra	
	i unha chaqueta falta;	
	que alí se comen lebres	
	en vez de calabazas,	
	e tocan frautas donde	
	deben tocar campanas...	
	Mais non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	
	 	
	   Deprende, meu velliño,	
	a cencia ben amada,	
	que saibamente insina	
	tan rica misturanza,	
	si queres ser sabido	
	en cousas tan estrañas,	
	pois antre tantas novas	
	as costumiñas rancias...	
	Non che digo nada...	
	   ¡Pero vaia!	

- 22 -
                                          	Mais ó que ben quixo un día,	                                 
	si a querer ten afición,	
	sempre lle queda unha mágoa	
	dentro do seu corazón.	
 
- I -
	   Aló nas tardes serenas,	
	aló nas tardes caladas,	
	fanse ináis duras as penas	
	que nas brandas alboradas.	
	 	
	   Aló nas tardes sombrisas,	
	aló nas tardes escuras,	
	fanse máis cortas as risas,	
	máis negras as desventuras.	
	 	
	   Que non hai sera tranquila	
	para quen remorsos garda,	
	e máis presto se aniquila	
	canto máis á noite agarda.	
	 	
- II -
	   Eu ben sei destos secretos	
	que se esconden nas entrañas,	
	que rebolen sempre inquietos	
	baixo mil formas estrañas.	
	 	
	   Eu ben sei destes tormentos	
	que consomen e devoran,	
	dos que fan xemer os ventos,	
	dos que morden cando choran.	
	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	
	   I anque ora sorrindo canto,	
	anque ora canto con brío,	
	tanto chorei, chorei tanto	
	como as auguiñas dun río.	
	 	
	   Tiven en pasados días,	
	fondas penas e pesares,	
	e chorei bágoas tan frías	
	como as auguiñas dos mares.	
	 	
	   Tiven tan fondos amores	
	e tan fondas amarguras,	
	que era fonte de dolores	
	nacida entre penas duras.	
	 	
- III -
	   Ora río, ora contento	
	vou polas eiras cantando,	
	vendo de onda ven o vento	
	cando vou levar o gando.	
	 	
	   Ora con grande sosiego	
	durmo na beira das fontes,	
	durmo na beira dos regos,	
	durmo na punta dos montes.	
	 	
	   Mais ó que ben quixo un día,	
	si a querer ten afición,	
	sempre lle queda unha mágoa	
	dentro do seu corazón.	

- 23 -
                                          	Castellana de Castilla,	                                 
	tan bonita e tan fidalga,	
	mais a quen para ser fera	
	ca procedensia lle abasta.	
	Desíme, miña señora,	
	xa que os mostrás tan ingrata,	
	si o meu rendimento homilde	
	bascas de enoxo vos causa,	
	pois cando onda vós me achego	
	cuspís con ardentes ansias,	
	i ese mirar de pombiña	
	volvés en fosca mirada,	
	tornando en sombrisa noite	
	o día que en sol se baña.	
	En vano intento, señora,	
	saber por que me maltrata	
	dama dun alma tan nobre,	
	aunque soberba por fama,	
	pois n'é motivo a desprezo	
	sintirse tan ben amada,	
	que as mesmas pedras, señora,	
	dun bon querer se folgaran.	
	Din que na nobre Castilla	
	así ós gallegos se trata,	
	mais debe saber Castilla	
	que de tan grande se alaba,	
	que sempre a soberbia torpe	
	foi filla de almas bastardas;	
	e sendo vós tan sabida,	
	nunca de vó-lo pensara,	
	que de tan alto baixando	
	vos emporcases na lama;	
	nin que chamándovos nobre,	
	tanta nobreza enfouzaras	
	imitando ós que vaidosos	
	no que está débil se ensañan.	
	Pero máis val que enmudeza,	
	pois tes condición de ingrata;	
	que predicar en deserto	
	na miña terra n'é usanza.	
	Si fun curpabre en quereros	
	coma ningún vos amara,	
	por ser de terra gallega	
	e serdes vós castellana,	
	en paz, señora, vos deixo	
	ca vosa soberba gracia,	
	e voume á Galicia hermosa	
	donde en xuntanza me agardan	
	o que non tendes, señora,	
	i o que en Castilla n'achara:	
	campiños de lindas rosas,	
	fontiñas de frescas auguas,	
	sombra na beira dos ríos,	
	sol nas alegres montañas,	
	caras que nacen sorrindo	
	e que sorrindo vos aman,	
	e que inda mesmo morrendo	
	en sonrisiñas se bañan.	
	Alí, señora, contento	
	cantando o doce ala lala,	
	baixo a figueira frondosa,	
	en baixo da verde parra,	
	c'aquelas frescas meniñas	
	que mel dos seus labios manan,	
	cando en falar amoroso	
	meigo nos din en voz maina	
	con tódalas de Castilla	
	 	
	nobrísimas castellanas	
	olvidareivos sin pena,	
	anque sos vós tan fidalga.	
	Que aló saben ser altivas,	
	pero non saben ser vanas,	
	i é fácil con doces tomas	
	olvidar tomas amargas.	
	Déchesmas vós, mi señora,	
	con desprezo envenenadas,	
	inda con fero máis fero	
	que pelica de laranxa;	
	mais teño por que me pase	
	aquel sarrapio que escalda,	
	teño unha dama nos Portos,	
	outra no Ribeiro de Avia;	
	si a dos Portos é bonita	
	a do Ribeiro lle gana.	

- 24 -
                                          	Queridiña dos meus ollos,	                                 
	saberás como estou vivo	
	nesta vila donde adoito	
	dende que chegín de Xinzo.	
	Saberás como a Dios gracias	
	i ó escapulario bendito	
	non afogamos no mare	
	como coidaba Xacinto	
	que é tan valente, abofellas,	
	como os alentos dun pito.	
	Saberás como dempois	
	me puñeron moi vestido	
	con roupa azul e amarela,	
	cal andan tódolos quintos,	
	e logo todos xuntados,	
	inda máis de vintecinco,	
	nos paseamos polas calles,	
	que era mesmo un adimiro	
	de tan majos como ibamos,	
	de tan brancos e tan limpos.	
	¡Si me viras, queridiña,	
	cal outras que en sei me viron!	
	Cada ollada me botaban	
	xa de través, xa de fito...	
	I eran meniñas graciosas	
	con moita salsa no pico,	
	mais ningunha deste peito	
	poido arrincarme un sospiro,	
	que o teu retrato alí estaba	
	rabuñando paseniño,	
	que anque de onda ti partín,	
	prendiña que tanto estimo,	
	non vin soio, miña xoia,	
	que ti viñeche conmigo.	
	 	
	   ¡Si souperas canto peno,	
	si souperas cal me afrixo	
	cando me acordo nas noites	
	daqueles teus cantariños!...	
	Ora en ti penso disperto,	
	ora en ti penso durmindo,	
	e sempre en ti estou pensando	
	coma si foses feitizo.	
	Seique meigallo me deche	
	na festa do San Martiño,	
	amasado cos teus dedos	
	nunha bola de pan trigo.	
	Mais non o sinto por eso,	
	que anque me deras martirio	
	por vir de ti, queridiña,	
	como un año recibírao.	
	 	
	   Nada me distrai, Rosiña,	
	da pena que por ti siento.	
	De día como de noite	
	este meu corazonciño	
	contigo decote fala,	
	porque eu falar ben o sinto,	
	un falar tan amoroso	
	que me estremezo de oílo.	
	¡Ai!, que estrañeza me causa	
	e soidás e martirio,	
	pois así cal el che fala,	
	quixera falar contigo,	
	cal outros tempos dichosos	
	dos nosos amores finos.	
	 	
	   ¡Cantas veces nos xuramos,	
	cando lavabas no río	
	o pé dun alto salgueiro,	
	antre risas e sospiros,	
	xa nunca máis separarnos,	
	xa nunca máis desunirnos!	
	Mais aqueles xuramentos,	
	tal como rosas de espiño,	
	lixeiriños se espallaron	
	a un sopro dos ventos fríos.	
	Ora co mar de por medio	
	iadios, amantes cariños!	
	Nin ti me ves, nin te vexo	
	aló na beira do río,	
	naquelas crariñas noites	
	de folga polos domingos.	
	As amoriñas maduran	
	nas silveiras dos camiños,	
	nacen as froriñas brancas	
	por antre as canas do millo,	
	o río pasa que pasa,	
	cantan nas ponlas os xílgaros,	
	todo está verde e frondoso,	
	todo está fresco e frorido;	
	solo nós, Rosa, faltamos	
	naqueles verdes campiños.	
	 	
	   Rosiña, dáme un consolo	
	para este dolor que eu sinto.	
	¡Ai, que os recordos me matan!	
	¡Ai, que acabarán conmigo!	
	Di si inda me queres moito,	
	mándamo a decir pretiño;	
	dime si garda-lo pano	
	que che din por San Benito,	
	que o merquei na quinta feira	
	por doce cartos e pico.	
	Dime tamén si deprendes	
	pola cartillas de Cristus	
	a ler como me ofreceches	
	para ler os meus escritos,	
	que en sabendo algunhas letras	
	dempois irás traducindo.	
	Eu xa lle perdín o medo	
	a escribiduras e libros,	
	pois fago uns palotes netos	
	de que eu mesmo me adimiro,	
	tan grandes como fungueiros	
	e máis gordos, si non minto.	
	 	
	   Adios, espresiós che mando	
	polo burro de Camilo,	
	que non sei cal che dirá	
	estas cousas que lle esprico;	
	mais sabe, miña Rosiña,	
	rosiña de doce olido,	
	que si ti xa ler souperas	
	os palotes que eu escribo,	
	escribírache unha carta	
	nas alas dun paxariño.	

- 25 -
A Roberto Robert redactore da Discusion, a quen lle gustan os contos i o gallego
                                		                                 
- I -
	Aló no currunchiño máis hermoso	
	que a luz do sol na terra alumeara,	
	veiga frorida e prado deleitoso	
	que aos campiños do Edén se acomparara;	
	aló onde o Sar soberbo e caudaloso	
	parece que se dorme e que se para	
	(tan maino corre antre a robreda escura),	
	alí naceu Vidal o sin ventura (1).	
	 	
- II -
	   ¡Que reposo! ¡Que luz...! ¡Que garruleiro,	
	brando cantar dos váreos paxariños	
	cando ó salir do sol polo quinteiro	
	douraba fontes, lagos e campiños!	
	¡Que libre respirar...! ¡Que placenteiro	
	ir e vir dos cabirtos xuntadiños!	
	¡Que frescas, que polidas, que galanas	
	iban co gando as feitas aldeanas!	
	 	
- III -
	   Nunca o rumor do mundo corrompido,	
	nunca da louca sociedá as vaidades,	
	nin brillo dos honores fementido	
	foran trubar tan doces soledades.	
	Ceo azul, sol de amor, campo frorido,	
	santa paz sin remorso nin saudades,	
	horas que van mainiñas camiñando:	
	tal alí tempo e vida iban pasando.	
	 	
- IV -
	   ¡Como o ventiño da mañán pirmeiro	
	no seio das rosiñas se dormía,	
	e cal dempois toliño e rebuldeiro	
	polo espazo inmensísimo subía,	
	e volvendo a baixar murmuradeiro	
	por enriba das chouzas rebulía,	
	nas aliñas levando o fumo leve	
	que en trubias ondas a subir se atreve!	
	 	
- V -
	   ¡E como ó mediodía, fasta o río,	
	brisas, aires, pradiños e arborado	
	pousaban calorosos e sin brío,	
	cal viaxeiro sedento e fatigado!	
	¡E como da serán o alento frío	
	de arrulos misteriosos impregnado,	
	con pasiño lixeiro se achegaba	
	i aire, río e floriñas axitaba!	
	 	
- VI -
	   Pasiño a paso a traballada xente	
	dos campos ás chousiñas se volvía,	
	mentras no lar o pote sarpullente	
	cas ricas berzas a cachón fervía.	
	As fabas i as balocas xuntamente	
	co touciño sabroso nel se vía	
	en compaña amigabre e farturenta	
	que alegra, que convida e que sustenta.	
	 	
- VII -
	   Dempois da frugal cea, ó cariñoso	
	resplandor do luar claro e soave,	
	iban gozar ó enxido de reposo	
	co abó, que a longa historia contar sabe.	
	O rosario da Virxe proveitoso	
	logo rezaban con asento grave,	
	i alma e corpo tranquilo se dormía	
	esperando o folgor do novo día.	
	 	
- VIII -
	   Todo era paz e amor i augua serena,	
	   todo era craro azul no firmamento,	
	nin houbo alí a soberba que envenena,	
	nin vano goce, nin fatal tormento,	
	nin louco rebuldar, nin fonda pena,	
	nin baixo aborrecido pensamento,	
	vidiña tan risoña adormentaba,	
	pois doce e mainamente se folgaba.	
	 	
- IX -
	   Naide naquel lugar probe se vira,	
	que uns ben i outros non mal foran vivindo,	
	i un que afroxa de máis i outro que estira,	
	fóranse acomodando e repartindo.	
	Ningún da negra fame a man sentira	
	o seu peito fortísimo oprimindo,	
	nomáis que a desdichada criatura	
	que se chamou Vidal o sin ventura.	
	 	
- X -
	   Orfo ende que nacera, a sorte triste	
	déralle por herencia o desconsolo,	
	coa negra soledá, que ó probe asiste;	
	naide na terra se topou tan solo	
	de canto en polvo terrenal se viste	
	inda correndo un polo i outro polo,	
	que era probe e dorido antre os doridos	
	e afrixido antre os tristes afrixidos.	
	 	
- XI -
	   Tiña por casa un cortelliño escuro,	
	tiña por leito o chan humedecido,	
	por cubirtor a neve e vento duro	
	que entraba polas fendas arresido.	
	Tiña o sustento escaso e mal seguro	
	que dan de porta en porta ó que é perdido,	
	que así lle din con bulra non escasa	
	ó que por probe neste mundo pasa.	
	 	
- XII -
	   En jamás o infeliz decir poidera	
	«¡Esto que teño é meu!», que a sorte dura	
	n'inda por conceder lle concedera	
	un pouco de querer ou de ternura,	
	nin un pouco de amor, que donde houbera	
	pobreza, e soledade e desventura,	
	groria, dicha e querer correndo pasan	
	i a entradiña da porta non traspasan.	
	 	
- XIII -
	   Sempre por dicha pra Vidal había	
	caldo e máis pan nalgún lariño alleo,	
	i a máis a caridá non se estendía,	
	que fora un mal matarlle outro deseo.	
	Que si a cousas mellores se afacía	
	i outro váreo comer i outro recreo,	
	traballo lle custara a bon seguro	
	comer dempois berciñas e pan duro.	
	 	
- XIV -
	   Tal conta a xente corda se botaba	
	con parsimonia concenzuda e grave,	
	e refráns sabios con afán buscaba	
	dos que din «Nunca des do que ben sabe.»	
	I o compango Vidal nunca probaba,	
	porque era a sobriedá santa e saudabe,	
	según a xente de poder decía,	
	anque ela ben folgaba e ben comía.	
	 	
- XV -
	   Cando dos porcos a matanza viña	
	¡que amabre chamuscar nas limpas eiras	
	ó despertar da fresca mañanciña!...	
	¡Que alegre fumo antre olmos e figueiras	
	olendo a cocho polos aires viña!	
	¡Que arremangar das nenas mondongueiras!	
	¡Que ir e vir dende o banco hastra a cociña!	
	I aló no lar, ¡que fogo!, ¡que larada!,	
	¡que rica e que ben feita frixolada!	
	 	
- XVI -
	   Fígado con cebola ben frixida	
	i unha folliña de laurel cheirosa,	
	que inda a un morto ben morto dera vida	
	de tan rica, tan tenra e tan sabrosa.	
	Raxo en sorsa cun cheiro que convida,	
	i a sangre das morcillas sustanciosa	
	en fregada caldeira rebotando,	
	a que fagan morcillas convidando.	
	 	
- XVII -
	   Cuadro tan agradabre e farturento	
	por toda a vecindá se repetía	
	con garular, e risa, e gran contento,	
	que suceso tan grande o requería.	
	Mais, por que lle sirvise de tormento,	
	solo na chouza de Vidal n'había	
	nin porco, nin mondongo, nin fartura,	
	que era todo nubrado e desventura.	
	 	
- XVIII -
	   Nas frías pedras do seu lar sentado,	
	tan váreo movemento contempraba	
	de negra soledade acompañado:	
	naide á festa do porco o convidaba,	
	que era probe Vidal i era olvidado,	
	i a presenza dun probe alí estorbaba;	
	por eso entre suspiros repetía:	
	«¡Ai, quen fora riquiño un soio día!»	
	 	
- XIX -
	   Tales eran decote os seus deseos,	
	mais nunca, ¡triste sorte!, se cumprían,	
	e todos, todos de miseria cheos,	
	anos tras anos sin cesar corrían.	
	Xa era vello Vidal, i os duros ceos	
	de tan negro sufrir non se doían,	
	que inda o porco Vidal nunca probara	
	nin naide a tal festiña o convidara.	
	 	
- XX -
	   Tal como era costume, a rica proba	
	veciños con veciños se trocaban	
	(inda hoxe esta costume se renova),	
	mais a Vidal, veciño non chamaban,	
	que fora indina misturanza boba	
	ir a dar donde daiva non topaban,	
	e por eso Vidal, probe coitado,	
	nunca catou morcilla o desdichado.	
	 	
- XXI -
	   Mais, ¡ai, pícaro mundo!, ¡mundo aleve!,	
	¿quen de teus pasos e revoltas fía?	
	¿Quen afirmar empávedo se atreve	
	que non se pode a noite tornar día?	
	¿Quen en tempo tan rápido e tan breve	
	ós conocidos de Vidal diría	
	que aquela triste homilde criatura	
	iba nadar en ondas de ventura?	
	 	
- XXII -
	   ¡I así pasou!... Que Aquel que todo mira	
	aló da inmensa e trasparente esfera,	
	donde cos astros sentellantes xira,	
	misericordia de Vidal tivera;	
	o torpe olvido dos podentes vira	
	i a pena de Vidal compadecera,	
	e co seu brazo misterioso e forte	
	trocou dun sopro a temeraria sorte.	
	 	
- XXIII -
	   Tal polas portas de Vidal entrara	
	como en campo sedento farto río,	
	aló de Cais harencia que envidiara	
	o máis encopetado señorío.	
	Hucha de ouro, ós seus ollos relumbrara	
	dándolle desvareo, e risa, e frío,	
	sendo tamaña a dicha que sentía,	
	que o corasón con ela non podía.	
	 	
- XXIV -
	   Dempois chorou, sorreu, bicou a terra	
	inda polo seu pranto humedecida,	
	e canta dicha a humanidade encerra	
	verteuse do seu peito escandecida.	
	Logo, volvendo en si, casi se aterra	
	de ver ventura tan sin par cumprida,	
	e postrado ante Dios fervente ora	
	i o seu misterio portentoso adora.	
	 	
- XXV -
	   Cumprido este deber, Vidal, reposto	
	de sorpresa tan grave e prasenteira,	
	ponse limpio, amañado e ben composto,	
	coa graciña de Dios por compañeira.	
	Cal se adimira de o mirar tan posto,	
	cal lle di que é galán por derradeira,	
	i, anque calvo quedou como San Pedro,	
	dinlle que ten risado pelo negro.	
	 	
- XXVI -
	   Chámalle aquel «amigo», ¡cousa rara!,	
	que antes «¡Vidal!» con sorna lle desía,	
	i outro lle volve pracenteiro a cara	
	que nantronte o carís lle retorsía.	
	Tal miniña de velo se trubara,	
	tal outra xunta del se revolvía,	
	e seica non faltou quen lle dixera	
	que feito como un santo se volvera.	
	 	
- XXVII -
	   Que é triste o rostro da mortal pobreza	
	que entre ximidos e dolores nace,	
	i hastra a hermosura ven, cando riqueza	
	co seu mirar risoño nos comprace;	
	presta o diñeiro encanto e gentilesa,	
	i un Dios o mesmo demo se tornase	
	si tomando figura de banqueiro	
	remexese diñeiro e máis diñeiro.	
	 	
- XXVIII -
	   Estos misterios son... eu me confundo	
	i en vano os espricar me propuñera;	
	pero Vidal, filósofo profundo,	
	que anque xamáis nos libros deprendera	
	a conta propia deprendeu no mundo,	
	non de mudansa tal se soprendera,	
	que aló no seu caletre a adiviñara	
	cando en ser rico con afán soñara.	
	 	
- XXIX -
	   Por eso recibeu con cortesía	
	recrebos, agasaxo e comprimento,	
	que un tras outro homildoso lle facía,	
	escoria vil do humano sentimento.	
	El a baixesa deles comprendía,	
	i anque vano nin torpe pensamento	
	contra xentiñas tales meditaba,	
	forte e seria lisión darlles pensaba.	
	 	
- XXX -
	   Unha mañán a un santo e bon suxeto	
	un quiño lle mercou, ¡soberbo quiño!,	
	tan níveo, tan plantado e tan repleto	
	cal nunca o vira tal ningún veciño.	
	Era curto de perna, o lombo neto,	
	do rabo hastra a cabeza redondiño,	
	i o coiro tan graxento relusía	
	que mesmo de manteiga paresía.	
	 	
- XXXI -
	   «¡Alabado sea Dios!», «¡Dios cho bendiga!»,	
	«¡San Antonio cho garde!», así escramaban	
	mentras que o cocho a paso de formiga	
	i o seu dono Vidal serios pasaban.	
	A falarlle a Vidal cada un se obriga,	
	que ó porco xa mortiño contempraban	
	e n'era de perder tan bon bocado	
	polas mans de Vidal morto e salgado.	
	 	
- XXXII -
	   Logo o berrido do infeliz pasente	
	que sofre co coitelo morte dura	
	fender os aires no lugar se sente,	
	pouco a pouco a gorxiña queda muda,	
	o suspiro postrer soa estredente,	
	a sangre corre, o matachín xa suda,	
	e naquel grave e quírtico momento	
	é o porco vida e mundo e pensamento.	
	 	
- XXXIII -
	   O difunto alí está repantrigado,	
	cunha cebola na antraberta boca	
	(que inda parés que a come o desdichado);	
	pero non o chorés, que a el solo toca	
	dormir sono tan triste descuidado,	
	pois as iras do inferno non provoca,	
	nin groria ten nin porgatorio ardente;	
	el dormirá insensible eternamente.	
	 	
- XXXIV -
	   Non cabe en si Vidal de tan contento,	
	o cheiriño do porco lle enlouquece,	
	que antre os porcos nacidos é un portento	
	aquel que ante seus ollos aparece.	
	Certa satisfación, certo contento	
	no rostro dos presentes resplandece,	
	que mesmo quer decir en lenguax mudo:	
	«¡Este si que che é un porco repoludo!»	
	 	
- XXXV -
	   Mais co cocho Vidal soio se encerra,	
	mentras que a xente aturrullada mira...	
	Cal se pasma, cal bufa, cal se aterra,	
	que nunca tan naquel lugar se vira,	
	cal outro lle xurando eterna guerra,	
	das voltas que dá o mundo se adimira,	
	pois que nunca en xamais nengún veciño	
	lle batera ca porta no fociño.	
	 	
- XXXVI -
	   Era aquel un rifar desesperado,	
	pero Vidal o xordo se facía;	
	a noite enteira se pasou cerrado,	
	i ó arbor primeiro do siguente día,	
	cun varal de morcillas ben cargado,	
	que a pouco de cargado se rompía,	
	apareceu lavado e reverendo,	
	a todos co seu porte sorprendendo.	
	 	
- XXXVII -
	   El direitiño ó seu facer marchaba	
	con paso despacioso camiñando,	
	e un sorrir nos seus labios se atopaba	
	que antroido iba decindo ou contrabando.	
	Dempois, con voz que ás xentes atroaba,	
	foise de porta en porta perguntando:	
	-¿Déronlle aquí morcillas a Vidal?	
	-¡¡¡Aquí non!!! -¡Pois adiante co varal!	
	 	
- XXXVIII -
	   Así as chousas corren unha por unha	
	i o varal inteiriño inda se vía;	
	que un triste si non respondeu ningunha	
	de cantas en redondo requería.	
	Ríndose en tanto a falsa de fertunha	
	con sonsa voz de bulra repetía:	
	-¿Déronlle aquí morcillas a Vidal?	
	-¡¡¡Aquí non!!! -¡Pois adiante co varal!	
	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	
	 	
- XXXIX -
	   Vidal morreu, i o tempo foi pasando,	
	braso que os duros mármores arrasa,	
	antre helados escombros enterrando	
	do bon Vidal a solitaria casa.	
	Mais sempre esta historiña foi quedando;	
	inda hoxe mesmo por proverbio pasa,	
	e cando o nome de Vidal se invoca,	
	muda sole quedar máis dunha boca.	

- 26 -
                                 	-Meniña, ti a máis hermosa	                                 
	que a luz do sol alumbrara;	
	ti a estrela da mañanciña	
	que en puras tintas se baña;	
	ti a frol das froridas cumbres,	
	ti a ninfa das frescas auguas,	
	ti como folla do lirio	
	branca, pura e contristada.	
	¿Quen eres, fada sin nome	
	de tan dormentes miradas,	
	de tan dorida sonrisa,	
	de feituriña tan cándida?	
	¿Quisais de muller naceches	
	sendo tan limpa e tan casta?	
	¿Quisais das brisas da tarde,	
	quisais das brétemas vagas...	
	das burbulliñas dun río,	
	quisais dunha nube branca?	
	¿Ou as espumas do mare	
	a un raio de sol xuntadas	
	pousáronte ó ser da aurora	
	nunha cunchiña de nacra?	
	Mais de onde queira que seas,	
	tristísima pasionaria,	
	por ti sinto un amor puro	
	que pouco a pouco me mata.	
	Por ti, de noite e de día,	
	cal vaga sombra encantada,	
	preto do ten vivir ximo,	
	ximo cos ventos que pasan	
	facendo vibrar sonoras	
	sentidas cordas dun arpa,	
	que con ecos tembradores	
	dos meus amores che falan.	
	Mais dime: ¿por que estás muda?,	
	di por que estás solitaria,	
	di por que vives nos montes	
	cos paxariños que cantan,	
	mentras ti choras e choras	
	ó pé dun olmo sentada,	
	toda de loito cuberta,	
	toda cuberta de lágrimas.	
	 	
	   -Déixame vivir nos montes,	
	déixame estar solitaria,	
	déixame cos paxariños	
	que en derredor de min cantan.	
	Déixame vestir de loito,	
	cuberta por tristes bágoas,	
	i eco de homes non escoite	
	nin son de armoniosas arpas,	
	que eses sons de amor á vida	
	rompen as miñas entrañas.	
	¡Si deles, galán, por sorte	
	doce consolo arrancaras	
	para un dor que non ten cura,	
	para un mal que non se acaba!	
	¡Si ó seu vibrar sonoroso	
	as tombas se levantaran	
	i o polvo que nelas mora	
	volto a vivir se axitara!...	
	Mais, cala, galán...; non toques	
	as soaves cordas dun arpa	
	que nin dá vida ós que morren,	
	ni as tristes tombas levanta.	
	Cala, galán, cos cantares	
	que con pasión de amor cantas,	
	que os meus amores morreron	
	i aló antre tombas me agardan.	
	Para min morreu a dicha,	
	morreu tamén a esperanza,	
	cubreuse o seu de tristura	
	i a terra de ásperas Prantas.	
	Déixame vivir nos montes,	
	déixame estar solitaria,	
	déixame vestir de loito,	
	cuberta de amargas lágrimas.	
	Que a rula que viudou,	
	xurou de non ser casada,	
	nin pousar en ramo verde	
	nin beber da iaugua crara.	

- 27 -
                                		                                 
- I -
	¿Que ten o mozo?	
	¡Ai!, ¿que terá?	
	Ponme agora unha cara de inverno,	
	despois na fiada, ¡sonrisas de tal!	
	Quer que baile con el no muíño,	
	i aló pola vila, nin fala quisais...	
	¿Que ten o mozo?	
	Pois... ¿que tera?	
	 	
	   Unhas veces, canciño de cego,	
	por onde en andare seguíndome vai,	
	nin hai sitio donde en non atope	
	un Bras con cirolas i os zocos na man.	
	¡Ai, que mociño!	
	¡Ai, que rapaz!	
	 	
	   Noutro instante, ¡mirá que fachenda!...	
	atruxos que asombran ó mesmo lugar.	
	¡¡¡Brrr!!!, parece que pasa soberbo,	
	mandando nos homes su real maxestá.	
	Mociño, ¿es tolo?	
	¡Ai!, ¿si o serás?	
	 	
	   Eu non podo entender, meu amore,	
	que airiños te levan, que airiños te tran,	
	nin tampouco cal xeito te cadra,	
	tratándose, mozo, do teu namorar.	
	¡Ai!, ¡Dios me libre	
	de ti, bon Bras!	
	 	
	   Que no meu entender te acomparo,	
	ó mesiño de marzo marzal:	
	Pola mañán, cariña de rosas;	
	pola tarde, cara de can.	
	¡Mala xuntanza	
	facemos! ¡¡Ai!!	
	 	
- II -
	   ¿Que di a meiguiña,	
	que di a traidora?	
	Corazón que enloitado te crubes	
	cos negros desprezos que a falsa che dona,	
	¿por que vives sofrindo por ela?,	
	¿por que, namorado, de pena saloucas?	
	Si ela é bonita,	
	ela é traidora.	
	 	
	   Di, con mengua de min, que non sabe	
	que airiños me viran, veleta mal posta...	
	que cho digan, rapaza, os teus ollos,	
	que agora me chaman, dempois me desbotan.	
	Que anque es bonita,	
	eres traidora.	
	 	
	   Si unhas veces amante che falo,	
	e si outras renego de ti... ¡pecadora!,	
	¿cales auguas repousan serenas,	
	si o vento que as manda rebole antre as ondas?	
	E ti ben sabes	
	que es revoltosa.	
	 	
	   Son canciño de cego en quererte...	
	Tal bulra merece quen ama sin conta,	
	pois cos zocos na man ou sin eles	
	ás portas do inferno seguíndote fora.	
	Tal estou tolo,	
	tal es graciosa.	
	 	
	   ¡Que de marzo marzal teño a cara!...	
	Quixais que así sea, mais ti, miña xoia,	
	tamén es cal raiola de marzo,	
	que agora descrube, que agora se entolda.	
	Iguales semos,	
	nena fermosa.	

- 28 -
                                 	Castellanos de Castilla,	                                 
	tratade ben ós gallegos,	
	cando van, van como rosas;	
	cando véná vén como negros.	
	 	
	   -Cando foi, iba sorrindo;	
	cando veu, viña morrendo	
	a luciña dos meus ollos,	
	o amantiño do meu peito.	
	 	
	   Aquel máis que neve branco,	
	aquel de dozuras cheio,	
	aquel por quen en vivía	
	e sin quen vivir non quero.	
	 	
	   Foi a Castilla por pan,	
	e saramagos lle deron;	
	déronlle fel por bebida,	
	peniñas por alimento.	
	 	
	   Déronlle, en fin, canto amargo	
	ten a vida no seu seo...	
	¡Castellanos, castellanos,	
	tendes corazón de ferro!	
	 	
	   ¡Ai!, no meu corazonciño	
	xa non pode haber contento,	
	que está de dolor ferido,	
	que está de loito cuberto.	
	 	
	   Morreu aquel que eu quería,	
	e para min n'hai consuelo:	
	solo hai para min, Castilla,	
	a mala lei que che teño.	
	 	
	   Premita Dios, castellanos,	
	castellanos que aborrezo,	
	que antes os gallegos morran	
	que ir a pedirvos sustento.	
	 	
	   Pois tan mal corazón tendes,	
	secos fillos do deserto,	
	que si amargo pan vos ganan,	
	dádesllo envolto en veneno.	
	 	
	   Aló van, malpocadiños,	
	todos de esperanzas cheios,	
	e volven, ¡ai!, sin ventura,	
	con un caudal de desprezos.	
	 	
	   Van probes e tornan probes,	
	van sans e tornan enfermos,	
	que anque eles son como rosas,	
	tratádelos como negros.	
	 	
	   ¡Castellanos de Castilla,	
	tendes corazón de aceiro,	
	alma como as penas dura,	
	e sin entrañas o peito!	
	 	
	   En trós de palla sentados,	
	sin fundamentos, soberbos,	
	pensás que os nosos filliños	
	para servirvos naceron.	
	 	
	   E nunca tan torpe idea,	
	tan criminal pensamento	
	coupo en máis fatuas cabezas	
	ni en máis fatuos sentimentos.	
	 	
	   Que Castilla e castellanos,	
	todos nun montón, a eito,	
	non valen o que unha herbiña	
	destes nosos campos frescos.	
	 	
	   Solo pezoñosas charcas	
	detidas no ardente suelo,	
	tes, Castilla, que humedezan	
	esos teos labios sedentos.	
	 	
	   Que o mar deixoute olvidada	
	e lonxe de ti correron	
	as brandas auguas que traen	
	de prantas cen semilleiros.	
	 	
	   Nin arbres que che den sombra,	
	nin sombra que preste alento...	
	llanura e sempre llanura,	
	deserto e sempre deserto...	
	 	
	   Esto che tocou, coitada,	
	por herencia no universo,	
	¡miserable fanfarrona!...	
	triste heirencia foi por certo.	
	 	
	   En verdad non hai, Castilla,	
	nada como ti tan feio,	
	que aínda mellor que Castilla,	
	valera decir inferno.	
	 	
	   ¿Por que aló foches, meu ben?	
	¡Nunca tal houberas feito!	
	¡Trocar campiños frolidos	
	por tristes campos sin rego!	
	 	
	   ¡Trocar tan craras fontiñas,	
	ríos tan murmuradeiros	
	por seco polvo que nunca	
	mollan as bágoas do ceo!	
	 	
	   Mais, ¡ai!, de onde a min te foches	
	sin dor do meu sentimento,	
	i aló a vida che quitaron,	
	aló a mortiña che deron.	
	 	
	   Morreches, meu queridiño,	
	e para min n'hai consuelo,	
	que onde antes te vía, agora	
	xa solo unha tomba vexo.	
	 	
	   Triste como a mesma noite,	
	farto de dolor o peito,	
	pídolle a Dios que me mate,	
	porque xa vivir non quero.	
	 	
	   Mais en tanto no me mata,	
	castellanos que aborrezo,	
	hei, para vergonza vosa,	
	heivos de cantar xemendo:	
		
	   ¡Castellanos de Castilla,	
	tratade ben ós gallegos;	
	cando van, van como rosas;	
	cando vén, vén como negros!	

La gaita gallega
Ventura Ruiz Aguilera
Eco nacional, 1860
A mi querido amigo D. Manuel Murguía
                                 		                                 
- I -
	Cuando la gaita gallega	
	el pobre gaitero toca,	
	no sé lo que me sucede	
	que el llanto a mis ojos brota.	
	Ver mefiguro a Galicia	
	bella, pensativa y sola,	
	como amada sin su amado,	
	como reina sin corona.	
	Y aunque alegre danza entone	
	y dance la turba loca,	
	la voz del grave instrumento	
	suéname tan melancólica;	
	a mi alma revela tantas	
	desdichas, penas tan hondas,	
	que no sé deciros	
	si canta o si llora.	
	 	
- II -
	   Recuérdame aquellos cielos,	
	y aquellas dulces auroras,	
	y aquellas verdes campiñas,	
	y el arrullo de sus tórtolas,	
	y aquellos lagos, y aquellas	
	montañas que al cielo tocan,	
	todas llenas de perfumes,	
	vestidas deflores todas,	
	donde Dios abre su mano	
	y sus tesoros agota,	
	mas, ¡ay!, como me recuerda	
	también que hay allí quien dobla,	
	en medio de la abundancia,	
	al hambre lafrente torva,	
	no acierto a deciros	
	si canta o si llora.	
	 	
- III -
	   Suena, y cruzan por mi espíritu	
	puras, risueñas y hermosas	
	las sombras de los cien puertos	
	de que Galicia es señora.	
	Y lentamente pasando,	
	como ciudades que flotan,	
	van sus cien naves soberbias	
	al ronco son de las olas;	
	mas, ¡ay!, como en ellas veo,	
	con el oro de sus costas,	
	sus tiernos hijos desnudos	
	que miran tristes a Europa,	
	pidiendo su pan amargo	
	a la América remota,	
	no acierto a deciros	
	si canta o si llora.	
	 	
- IV -
	   ¡Pobre Galicia!... Tus hijos	
	huyen de ti o te los roban,	
	llenando de íntima pena	
	tus entrañas amorosas.	
	Y como a parias malditos,	
	y como a tribus de ilotas	
	que llevasen en el rostro	
	sello de infamia o deshonra,	
	¡ay!, la patria los olvida,	
	la patria los abandona,	
	y la miseria y la muerte	
	en su hogar desierto moran.	
	Por eso, aunque en son de fiesta	
	la gaita gallega se oiga,	
	no acierto a deciros	
	si canta o si llora.	
	 	
- V -
	   ¡Espera, Galicia, espera!	
	Lleva la cruz que te agobia,	
	regando con sangre y lágrimas	
	esa vía dolorosa.	
	¡Tendrás sed!... Hiel y vinagre	
	te darán con mano pródiga,	
	y, con corona de espinas,	
	cetro de caña por mofa;	
	pero los tiempos se acercan,	
	y cuando suene tu hora,	
	feliz subirás y grande	
	a la cumbre de la gloria.	
	Hoy si la gaita gallega	
	el pobre gaitero toca,	
	no acierto a deciros	
	si canta o si llora.	

A gaita gallega
Resposta
Ao eminente poeta D. Ventura Ruiz de Aguilera
                                 		                                 
- I -
	Cando este cantar, poeta,	
	na lira xemendo entonas,	
	non sei o que por min pasa	
	que as lagrimiñas me afogan,	
	que ante de min cruzar vexo	
	a Virgen-mártir que invocas,	
	cos pes cravados de espiñas	
	cas mans cubertas de rosas.	
	En vano a gaita tocando	
	unha alborada de groria	
	sons polos aires espalla	
	que cán nas tembrantes ondas.	
	En vano baila contenta	
	nas eiras a turba louca,	
	que aqueles sons, tal me afrixen,	
	cousas tan tristes me contan,	
	que eu podo decirche:	
	Non canta, que chora.	
	 	
- II -
	   Vexo contigo estos ceos,	
	vexo estas brancas auroras,	
	vexo estes campos froridos	
	donde se arrullan as pombas,	
	i estas montañas xigantes	
	que aló cas nubes se tocan	
	cubertas de verdes pinos	
	e de froliñas cheirosas.	
	Vexo esta terra bendita	
	donde o ben de Dios rebota	
	e donde anxiños hermosos	
	tecen brillantes coroas.	
	Mas, ¡ai!, como tamén vexo	
	pasar macilentas sombras,	
	grilos de ferro arrastrando	
	antre sorrisas de mofa,	
	anque mimosa gaitiña	
	toque alborada de groria,	
	eu podo decirche:	
	Non canta, que chora.	
	 	
- III -
	   Falas, i o meu pensamento	
	mira pasar temerosas	
	as sombras deses cen portos	
	que ó pé das ondiñas moran,	
	e pouco a pouco marchando	
	fráxiles, tristes e soias,	
	vagar as naves soberbas	
	aló nunha mar traidora.	
	I, ¡ai!, como nelas navegan	
	os fillos das nosas costas	
	con rumbo a América infanda	
	que a morte co pan lles dona,	
	desnudos pedindo en vano	
	á patria misericordia,	
	anque contenta a gaitiña	
	o probe gaiteiro toca,	
	eu podo decirche:	
	Non canta, que chora.	
	 	
- IV -
	   Probe Galicia, non debes	
	chamarte nunca española,	
	que España de ti se olvida	
	cando eres, ¡ai!, tan hermosa.	
	Cal si na infamia naceras,	
	torpe, de ti se avergonza,	
	i a nai que un fillo despreza	
	nai sin corazón se noma.	
	Naide por que te levantes	
	che alarga a man bondadosa;	
	naide os teus prantos erixuga,	
	i homilde choras e choras.	
	Galicia, ti non tes patria,	
	ti vives no mundo soia,	
	i a prole fecunda túa	
	se espalla en errantes hordas,	
	mentras triste e solitaria	
	tendida na verde alfombra	
	ó mar esperanzas pides,	
	de Dios a esperanza imploras.	
	Por eso anque en son de festa	
	alegre á gaitiña se oia,	
	eu podo decirche:	
	Non canta, que chora.	
	 	
- V -
	   «Espera, Galicia, espera»	
	¡Canto este grito consola!	
	Páguecho Dios, bon poeta,	
	mais é unha esperanza louca;	
	que antes de que os tempos cheguen	
	de dicha tan venturosa,	
	antes que Galicia suba	
	ca cruz que o seu lombo agobia	
	aquel difícil camiño	
	que ó pé dos abismos toca,	
	quisais, cansada e sedenta,	
	quisais que de angustias morra.	
	Págueche Dios, bon poeta,	
	esa esperanza de groria,	
	que de teu peito surxindo,	
	á Virgen-mártir coroa,	
	i esta a recompensa sea	
	de amargas penas tan fondas.	
	Págueche este cantar triste	
	que as nosas tristezas conta,	
	que soio ti... ¡ti entre tantos!,	
	das nosas mágoas se acorda.	
	¡Dina voluntad dun xenio,	
	alma pura e xenerosa!	
	E cando a gaita gallega	
	aló nas Castillas oias,	
	ó teu corazón pergunta,	
	verás que che di en resposta	
	que a gaita gallega:	
	Non canta, que chora.	

- 29 -
                                          		                                 
- I -
	-Vente, rapasa,	
	vente, miniña,	
	vente a lavar	
	no pilón da fontiña.	
	 	
	   Vente, Minguiño,	
	Minguiño, vente;	
	douche si non	
	polo demo do dente.	
	 	
	   ¡Que augua tan limpa!	
	¡Que rica frescura!	
	Vente a lavar	
	que é un primor, criatura.	
	 	
	   Válganos Dios,	
	que si auguiña n'houbera,	
	lama este corpo	
	mortal se volvera.	
	 	
	   Vinde a lavarvos,	
	andá lixeiriños,	
	a cara pirmeiro,	
	dimpois os peíños.	
	 	
	   ¡Ai!, ¡que miniña!	
	¡Que nena preciosa!	
	dempois de lavada	
	parese unha rosa.	
	 	
	   I este miniño	
	que teño no colo,	
	dempois de lavado	
	parece un repolo.	
	 	
	   ¡Ai!, ¡que tan cuco!	
	¡Ai!, ¡que santiño!	
	Ven ós meus brazos	
	dareiche un biquiño.	
	 	
	   ¡Olliños de groria!	
	¡Cariña de meiga!	
	¡Apértame ben,	
	corazón de manteiga!	
	 	
	   Corre, corre	
	a que Antona te peite,	
	corre, daráche	
	unha cunca de leite.	
	 	
	   Corre, corre	
	a teu pai, Mariquiña,	
	que come cebola	
	con pan e sardiña.	
	 	
- II -
	   -¡Válgate Dios	
	que inda os figos son duros!	
	¡Mais, que fartiña	
	en estando maduros!	
	 	
	   El e mais eu	
	i a comadre de abaixo	
	hemos de ter	
	que alargar o refaixo.	
	 	
	   Rica figueira,	
	que Dios te bendiga,	
	que hasme, abofé,	
	de fartar a barriga.	
	 	
	   ¡Jei!, o dos ovos	
	que vas de camiño,	
	¿cantas duciñas	
	topache no niño?	
	 	
	   ¡Unha no máis!	
	¡No me teño ca risa!	
	Ese éche un conto	
	que vai para a misa.	
	 	
	   Dáme acá seis,	
	que un fricol che faría,	
	que ó mesmo rei	
	que envidiar lle daría.	
	 	
	   Xa que non qués,	
	no camiño che colla	
	vento de vira	
	cun saco de molla.	
	 	
- III -
	   -¡Turra, turra,	
	Xan, pola burra!	
	Mira que Pedro	
	a cadela che apurra.	
	 	
	   ¡Ai, desdichada	
	de min, que a vexo	
	fincarche o colmillo	
	no triste pelexo!	
	 	
	   ¡Diancre de Xan	
	que non corre nin toa!	
	Ben haia, amén,	
	quen os ósos che roa.	
	 	
	   ¡Churras!, ¡churras!	
	¡Churriñas!, ¡churras!	
	Cas-qui-tó,	
	que escorrenta-las burras.	
	 	
	   Pica, pica,	
	suriña, pica,	
	lévalle un gran	
	ó teu fillo na bica.	
	 	
	   Marcha, can,	
	a ladrar ó palleiro,	
	¡sei que che agrada	
	o demoro do cheiro!	
	 	
	   ¡Vaiche co can,	
	que o peixiño lle gusta!	
	Mais a teu dono	
	o diñeiro lle custa.	
	 	
	   ¡Gachi!, ¡gachi!	
	¡Que dencho de gato!	
	¡Como se farta	
	no prebe do prato!	
	 	
	   ¡Inda reventes,	
	larpeiro rabudo!	
	¡Que inda na gorxa	
	che aperten un nudo!	
	 	
	   Truca, perico,	
	no gato rabelo	
	hastra deixalo	
	quedar sin un pelo.	
	 	
	   Que eu, si outra vez	
	o camiño me atranca,	
	hei de romperlle	
	no lombo unha tranca.	
	 	
	   ¡Malo daquel	
	que non sabe de misa,	
	nin entra na igrexia	
	nin gasta camisa!	
	 	
	   ¡Ai!, que galiña	
	saltou no valado!	
	¡Sei que quer vir	
	a comer de prestado!	
	 	
	   Isca de ahí,	
	galiña maldita,	
	isca de ahí,	
	non me mate-la Pita.	
	 	
	   Isca de ahí,	
	galiña ladrona,	
	isca de ahí	
	pra cás túa dona.	

- 30 -
                                 	Cando a luniña aparece	                                 
	i o sol nos mares se esconde,	
	todo é silencio nos campos,	
	todo na ribeira dorme.	
	Quedan as veigas sin xente,	
	sin ovelliñas os montes,	
	a fonte sin rosas vivas,	
	os árbores sin cantores.	
	Medroso o vento que pasa	
	os pinos xigantes move,	
	i á voz que levanta triste,	
	outra máis triste responde.	
	Son as campanas que tocan,	
	que tocan en sons de morte,	
	i ó corazón din: N'olvides	
	ós que para sempre dormen.	
	 	
	   ¡Que triste! ¡Que hora tan triste	
	aquela en que o sol se esconde,	
	en que as estrelliñas pálidas	
	tímidamente relosen!	
	Aló as montañas confusas	
	de espesas niebras se croben,	
	i a casa branca en que el vive	
	en sombra espesa se envolve.	
	En vano miro e máis miro,	
	que os velos da negra noite	
	entre ela i os meus olliños	
	traidoramente se poñen.	
	   ¿Que fas ti mentras, meu ben?	
	Dime donde estás, en donde,	
	que te aspero e nunca chegas,	
	que te chamo e non respondes.	
	¿Morreches, meu queridiño?	
	¿O mar sin fondo tragoute?	
	¿Leváronte as ondas feras	
	ou te perdeches nos montes?	
	Vou perguntando ós airiños,	
	vou perguntando ós pastores,	
	ás verdes ondas pergunto	
	e ninguén ¡ai! me responde.	
	Os aires mudiños pasan,	
	os pastoriños non me oien,	
	i as xordas ondas fervendo	
	contra os penedos se rompen.	
	 	
	   Mais ti non morreche, ingrato,	
	nin te perdeches nos montes;	
	ti quisais mentras que eu peno,	
	dos meus pesares te goces.	
	¡Coitada de min! ¡Coitada!	
	Que este meu peitiño nobre	
	foi para ti deble xunco	
	que ó menor vento se torce.	
	¡I en recompensa ti olvídasme!	
	Dasme fel, e dasme a morte...	
	¡Que este é o pago, desdichada,	
	que á que ben quer dan os homes!	
	Mais ¡que importa! ben te quixen...	
	Querreite sempre... Así cómpre	
	a quen con grande firmesa,	
	vidiña i alma entregouche.	
	Ahí tes o meu corazón,	
	si o queres matar ben podes,	
	pero como estás ti dentro,	
	tamén si ti o matas, morres.	

- 31 -
                                 		                                 
- I -
	Si a vernos, Marica, nantronte viñeras	
	á festa do Seixo na beira do mar,	
	ti riras, Marica, cal nunca te riches	
	debaixo dos pinos do verde pinar.	
	 	
	   Á sombra dos pinos, Marica, ¡que cousas	
	chistosas pasaron!, ¡que rir toleirón!	
	Relouca de arriba, relouca de abaixo,	
	iñamos, viñamos i o bombo... ¡pon!.... ¡pon!	
	 	
	   As cóchegas brandas, as loitas alegres,	
	os berros, os brincos, os contos sin fel,	
	todiños peneques, alegres todiños....	
	I a nosa señora detrás do tonel.	
	 	
- II -
	   ¡Coitada!, ¡que festa brandida perdeche!...	
	Cantaras, beberas, dormiras, i así	
	nun feixe miraras rolar xuntamente	
	mociños e vellos de aquí para alí.	
	 	
	   Coa vista trubada, cos ollos dormentes,	
	sorrindo, comendo, pifando e aínda máis,	
	¡que apertos, que olladas tan chuscas trocaban	
	as nenas de xenio cos mozos de Cais!	
	 	
	   Debaixo dos ricos pareauguas de seda	
	que abertos formaban tamaño rodel,	
	todiños chispados, ¡que cousas decían!	
	I a nosa señora detrás do tonel.	
	 	
- III -
	   Mais ela decote tan grave e soberba,	
	tan fina de oído, tan curta de mans,	
	xordiña quedara, falando por sete,	
	con probes e ricos, con porcos e cans.	
	 	
	   Meu amo folgado de tanta largueza,	
	que n'era costume na dona tal ver,	
	tamén ¡miña xoia! saltando da burra,	
	¡pin!, ¡pan!, río arriba botouse a correr.	
	 	
	   I a dona sorría con ollo entraberto,	
	comendo castañas e viño con mel...	
	¡Que festa, Marica!... Todiños peneques...	
	I a nosa señora detrás do tonel.	

- 32 -
                                 	Como chove miudiño,	                                 
	como miudiño chove;	
	como chove miudiño	
	pola banda de Laíño,	
	pola banda de Lestrove.	
	 	
	   ¡Como a triste branca nube	
	truba o sol que inquieto aluma,	
	cal o crube i o descrube,	
	pasa, torna, volve e sube,	
	enrisada branca pruma!	
	 	
	   Xa, dempois, lonxe espallada	
	polos aires fuxitivos,	
	desteñida, sombrisada,	
	nos espazos desatada,	
	cae brillando en raios vivos.	
	 	
	   Misteriosa regadeira	
	fino orballo no chan pousa	
	con feitiña curvadeira,	
	remollando na ribeira	
	frol por frol, chousa por chousa.	
	 	
	   Semellando leve gasa	
	que sotil o vento move,	
	en frotantes ondas pasa	
	refrescando canto abrasa,	
	o que o sol ardente crobe.	
	 	
	   ¡Como chove miudiño	
	polas veigas de Campaña!	
	¡Cal se enxugan de camiño	
	os herbales de Laíño!	
	¡Como a Ponte en sol se baña!	
	 	
	   Para Caldas todo é escuro,	
	ceo azul lose na Adina,	
	trasparente, limpo e puro;	
	da Arretén no monte duro	
	nube corre pelegrina.	
	 	
	   Triste vai, que á terra toca	
	xa cos pés de branca neve,	
	xa ca fina fresca boca;	
	triste vai, que ós ceos invoca	
	i a bicar o chan se atreve.	
	 	
	   Triste vai cando se abate	
	vaporosa, soia e muda,	
	cando maina as alas bate	
	como un corazón que late	
	ferido por pena ruda.	
	 	
	   Tal maxino a sombra triste	
	de mi maa, soia vagando	
	nas esferas onde existe;	
	que ir á groria se resiste,	
	polos que quixo agardando.	
	 	
	   Vexo o Souto en parda sombra	
	envolvendo o seu ramaxe,	
	que por bon, do Rei se nombra,	
	donde fero o vento asombra,	
	roxe e estala de coraxe.	
	 	
	   I o Palacio, serio e grave,	
	¡canto en pura luz se baña!	
	Tal parés pesada nave	
	que volver ó mar non sabe,	
	se encallou na fresca braña.	
	 	
	   Vexo Valga á beira hermosa	
	dun camiño todo prata,	
	casta virxe candorosa,	
	sentadiña en chan de rosa,	
	vestidiña de escalrata.	
	 	
	   A San Lois vexo brillando	
	bañado por tintas puras,	
	sol e sombras amostrando,	
	en reposo contemprando	
	montes, auguas e verduras.	
	 	
	   I a Padrón, ponliña verde,	
	fada branca ó pé dun río,	
	froita en frol da que eu quixerde,	
	lonxe miro que se perde	
	baixo un manto de resío.	
	 	
	   ¡Que inchadiña branca vela	
	antre os millos corre soa,	
	misteriosa pura estrela!	
	Dille o vento en torno dela:	
	«Palomiña, ¡voa!, ¡voa!»	
	 	
	   Faille arrolo a branda ría	
	cun remanso mormuxante,	
	que nás da arboleda umbría	
	baixo un toldo de alegría,	
	ó calor dun sol amante.	
	 	
	   ¡Sol de Italia, sol de amore...!	
	¿Ti paisax mellor alumas?	
	¿Ti máis rosas, máis verdore,	
	mellor ceu, máis soave core	
	ves do golfo antre as espumas?	
	 	
	   ¡Sol de Italia, eu non sospiro	
	por sentirte ardente raio!	
	Que outro sol temprado miro;	
	docemente aquí respiro	
	nun perene, eterno maio.	
	 	
	   Nesta terra tal encanto	
	se respira... Triste ou probe,	
	rico ou farto de querbanto,	
	¡se encariña nela tanto	
	quen baixo o seu ceu se crobe!...	
	 	
	   Os que son nela nacidos,	
	os que son dela mimados,	
	lonxe dela están doridos	
	porque van de amor feridos	
	por quen fono amamantados.	
	 	
	   Polos fillos a nai tira,	
	xorda, triste, plañideira,	
	xeme, chora, e mais sospira,	
	e non para, hastra que os mira	
	ben chegar por derradeira.	
	 	
	   ¡Probe nai, canto te quero!	
	¡Nai tamén, ¡ai!, da nai miña!	
	O teu chan de amor prefiero,	
	a canto hai grande ou severo	
	en toda a terra xuntiña.	
	 	
	   ¿Como non si ora estou vendo,	
	nun paisax de prata e rosas,	
	canto a vida foi querendo,	
	cos meus ollos remexendo	
	memoriñas cariñosas?	
	 	
	   ¡Bosques, casa, sepulturas,	
	campanarios e campanas	
	con sons vagos de dozuras	
	que despertan, ¡ai!, ternuras	
	que en jamáis podrán ser vanas!	
	 	
	   Elas fono as que tocaron	
	cando os meus alí naceron;	
	elas fono as que choraron,	
	elas fono as que dobraron	
	cando os meus avós morreron.	
	 	
	   Elas fono as que alegriñas	
	me chamaban mainamente	
	nas douradas mañanciñas,	
	de mi maa cas cantiguiñas	
	i os biquiños xuntamente.	
	 	
	   Inda vexo onde xogaba	
	cas meniñas que eu quería,	
	o enxidiño onde folgaba,	
	os rosales que coidaba	
	i a fontiña onde bebía.	
	 	
	   Vexo a rúa solitaria	
	que en paz baña un sol sereno,	
	sin que a trube man contraria,	
	igual sempre, nunca varia,	
	veiga llana en campo ameno.	
	 	
	   E tamén vexo enloitada	
	da Arretén a casa nobre,	
	donde a miña nai foi nada,	
	cal viudiña abandonada	
	que cai triste ó pé dun robre.	
	 	
	   Alí está, sombra perdida,	
	vos sin son, corpo sin alma,	
	amazona mal ferida	
	que ó sentir que perde a vida	
	se adormece en xorda calma.	
	 	
	   Casa grande lle chamaban	
	noutro tempo venturoso,	
	cando os probes a improraban,	
	e fartiños se quentaban	
	ó seu lume cariñoso.	
	 	
	   Casa grande, cando un santo	
	venerable cabaleiro (2)	
	con tranquilo, nobre encanto,	
	baixo os priegues do seu manto	
	cobexaba ó perdioseiro.	
	 	
	   Cando os cantos na capilla	
	da Gran casa resoaban	
	con fervor e fe sensilla,	
	rico fruto da semilla	
	que os varóns santos sembraban.	
	 	
	   Ora todo silensioso	
	causa alí medo e pavura,	
	mora esprito temeroso	
	nos salóns onde o reposo	
	fixo un niño ca tristura.	
	 	
	   Risas, cantos, armonía,	
	brandas músicas, contento,	
	festas, dansas, alegría,	
	se trocou na triste e fría,	
	xorda vos do forte vento.	
	 	
	   No gran patio as herbas crecen	
	vigorosas sin coidado,	
	i as silveiras que frorecen	
	no seu tempo fruto ofrecen	
	ós meniños sazonado.	
	 	
	   I ante aquel silencio mudo	
	que a trubar naide alí chega,	
	antre aquel ¡xa fun! tan rudo,	
	vese inteiro un nobre escudo	
	que a desir non son se nega.	
	 	
	   Craros timbres mostra ufano	
	cun soberbo casco airoso...	
	mais detrás dun son tan vano	
	vese o probe orgullo humano,	
	homillado e polvoroso.	
	 	
	   Tras da calada visera,	
	que hai uns ollos feridores	
	que nos miran, se dixera;	
	que nons din: todo é quimera	
	neste mundo de dolores.	
	 	
	   ¡Casa grande!, ¡triste casa!,	
	quen de aquí tan soia miro	
	parda, escura, triste masa,	
	¡casa grande!, pasa, pasa...	
	Ti xa n'es más que un sospiro.	
	 	
	   Meus avós, ¡ai!, xa morreron,	
	os demais te abandonaron,	
	os teus lustros pereceron,	
	i os que millor te quixeron,	
	tamén de ti se apartaron.	
	 	
	   Mes tras mes, pedra tras pedra,	
	ti te irás desmoronando	
	ceñida por sintas de hedra,	
	mentras que outra forte medra,	
	que así o mundo vai rolando.	
	 	
	   ¡Mais que lus, que colorido	
	nos espazos se dilata!	
	Luce o sol descolorido	
	i arco de iris xa nacido	
	longa sinta se desata.	
	 	
	   Como chove miudiño,	
	como miudiño chove;	
	como chove miudiño	
	pola banda de Laíño,	
	pola banda de Lestrove.	

- 33 -
                                 	Miña Santa Margarida,	                                 
	¿con quen te hei de comparare?	
	Coma ti non vin ningunha,	
	nin na terra nin no mare.	
	 	
	   Coma ti, Santa bendita,	
	tan garrida e tan presiosa,	
	nin brilou ningunha estrela,	
	nin se abreu ningunha rosa.	
	 	
	   Nin luceiro, nin diamante,	
	nin luniña trasparente,	
	luz verteu máis cariñosa	
	que o teu rostro relucente.	
	 	
	   Nin as froles do xílmendro,	
	nin a rosa purpurina,	
	nin as neves da montaña,	
	nin fulgor da mañanciña;	
	 	
	   nin alegre sol dourado,	
	nin corrente de augua pura,	
	miña Santa Margarida,	
	che asemella en hermosura.	
	 	
	   ¿Con quen te hei de comparare,	
	miña Santa Margarida,	
	si ti foche anxel de amore	
	polos anxes escollida?	
	 	
	   Solo a Virxe é máis hermosa	
	que eres ti, bendita Santa,	
	i o teu rostro pelegrino	
	ó temido demo espanta.	
	 	
	   De ti vivo namorada,	
	en ti penso con fervore,	
	que eu ben sei que che contenta	
	este puro e santo amore.	
	 	
	   ¡Quen poidera...! ¡Quen poidera	
	xunta ti vivir segura,	
	manantial que mel derrama,	
	pura fonte de ternura!	
	 	
	   Onda ti, lonxe do mundo,	
	tan feliz me acobexara	
	que en jamáis o pracer vano	
	este meu mirar tornara.	
		
	   Que no monte onda ti moras	
	tan bon aire se respira,	
	que o que máis do mundo foxe	
	solo alí por Dios suspira.	
	 	
	   Miña Santa Margarida,	
	miña Margarida santa,	
	tendes a casa no monte,	
	donde o paxariño canta.	

- 34 -
Alborada (3)
                                          		                                
- I -
	Vaite noi-	
	te-vai fuxin-	
	do-Vente auro-	
	ra-vente abrin-	
	do-co teu ros-	
	tro-que sorrin-	
	do-¡¡¡a sombra espanta!!!	
	 	
	   ¡Canta,	
	paxariño can-	
	ta-de ponliña en pon-	
	la-que o sol se levan-	
	ta-polo monte ver-	
	de-polo verde mon-	
	te-alegrando as her-	
	bas-alegrando as fon-	
	tes!...	
	 	
	   ¡Canta, paxariño alegre,	
	canta!	
	Canta porque o millo medre.	
	¡Canta!	
	Canta porque a luz te escoite.	
	¡Canta!	
	Canta que fuxeu a noite.	
	  	
	   Noite escura	
	logo ven,	
	e moito dura	
	co seu manto	
	de tristura,	
	con meigallos	
	e temores,	
	agoreira	
	de dolores,	
	agarimo	
	de pesares,	
	cubridora	
	en todo mal,	
	¡sal!...	
	 	
	   Que a auroriña	
	o ceu colora	
	cuns arbores	
	que namora,	
	cun sembrante	
	de ouro e prata	
	teñidiño	
	de escalrata.	
	Cuns vestidos	
	de diamante	
	que lle borda	
	o sol amante	
	antre as ondas	
	de cristal.	
	 	
	   ¡Sal!	
	Señora en todo mal,	
	que o sol	
	xa brila	
	nas cunchiñas do areal,	
	que a luz	
	do día	
	viste a terra de alegría,	
	que o sol	
	derrete con amor a escarcha fría.	
	 	
- II -
	   Branca auro-	
	ra-ven chegan-	
	do-i ás porti-	
	ñas-vai chaman-	
	do-dos que dor-	
	men-esperan-	
	do-¡o teu folgor!...	
	 	
	   Cor...	
	de alba hermosa	
	lles estende	
	nos vidriños	
	cariñosa,	
	donde o sol	
	tamén suspende,	
	cando aló	
	no mar se tende	
	de fogax	
	larada viva,	
	dempois leve,	
	fuxitiva,	
	triste, vago	
	resprandor.	
	 	
	   Cantor	
	dos aires,	
	paxariño alegre,	
	canta,	
	canta porque o millo medre.	
	Cantor	
	da aurora,	
	alegre namorado,	
	ás meniñas dille	
	que xa sal o sol dourado;	
	 	
	   que o gaiteiro,	
	ben lavado,	
	ben vestido,	
	ben peitado,	
	da gaitiña	
	acompañado	
	¡á porta está!...	
	Xa!...	
	 	
	   Se espricando	
	que te esprica,	
	repinica,	
	repinica	
	na alborada	
	ben amada	
	das meniñas	
	cantadeiras,	
	bailadoras,	
	rebuldeiras;	
	das velliñas	
	alegriñas,	
	das que saben	
	ben ruar.	
	 	
	   ¡Arriba	
	todas, rapaciñas do lugar!,	
	que o sol	
	i a aurora xa vos vén a dispertar.	
	¡Arriba!	
	¡Arriba, toleirona mocidad!,	
	que atru-	
	xaremos-cantaremos o ¡¡¡ala...lá!!!...	

- 35 -
                                 	Eu cantar, cantar, cantei,	                                 
	a grasia non era moita,	
	que nunca (delo me pesa)	
	fun eu meniña grasiosa.	
	Cantei como mal sabía	
	dándolle reviravoltas,	
	cal fan aqués que non saben	
	direitamente unha cousa.	
	Pero dempois paseniño,	
	i un pouco máis alto agora,	
	fun botando as miñas cántigas	
	como quen non quer a cousa.	
	Eu ben quixera, é verdade,	
	que máis boniteiras foran;	
	eu ben quixera que nelas	
	bailase o sol cas palomas,	
	as brandas auguas ca luz	
	i os aires mainos cas rosas;	
	que nelas craras se visen	
	a espuma das verdes ondas,	
	do ceu as brancas estrelas,	
	da terra as prantas hermosas,	
	as niebras de cor sombriso	
	que aló nas montañas rolan,	
	os berros do triste moucho,	
	as campaniñas que dobran,	
	a primadera que ríe	
	i os paxariños que voan.	
	Canta que te canta, mentras	
	os corazóns tristes choran.	
	Esto e inda máis, eu quixera	
	desir con lengua grasiosa;	
	mais donde a grasia me falta	
	o sentimiento me sobra,	
	anque este tampouco abasta	
	para espricar certas cousas,	
	que a veces por fora un canta	
	mentras que por dentro un chora.	
	Non me espriquei cal quixera	
	pois son de espricansa pouca;	
	si grasia en cantar non teño	
	o amor da patria me afoga.	
	Eu cantar, cantar, cantei,	
	a grasia non era moita.	
	¡Mais que faser, desdichada,	
	si non nacín máis grasiosa!	

- 36 -
                                 	Sábado á noite	                                 
	Marica pilla a roca.	
	 	
	   -Ña muller, pilla esa roca	
	e déixate de ir á misa,	
	pensa que non tés camisa	
	e fía unha mazaroca.	
	   -Luns das almas, meu homiño,	
	déixame garda-lo día;	
	se eu fiare, ¿que diría	
	no outro mundo meu paiciño?	
	Pois... martes de San Antonio	
	tampouco hei de traballare,	
	pra que o santo me librare	
	das tentazós do demonio.	
	Miércoles... ¡Non digo eu!	
	O home de Nosa Señora,	
	San Xusé... de fiar hora	
	non me quisera no ceu.	
	¡E xueves...! N-hai que falar:	
	¡Santísimo Sacramento!	
	Con todo comedimento	
	 	
	o dia che hei de gardar.	
	¡I o viernes! ¿Recordazón	
	da agonía de Xesús?	
	Pasareino ó pé da crus,	
	maxinando na Pasión.	
	E ti, benaventurado	
	sábado da Virxen santa,	
	quen túa festa crebanta	
	debe estar excomungado.	
	Mais, dende as doce hastra a unha	
	antre o sábado e o domingo,	
	tráeme acá esa roca, Mingo,	
	que esa n-é falta ningunha.	
	¡Se viras como o resío	
	me entra por antre os farrapos!	
	Acóchame co ese trapos,	
	que estou tembrando de frío.	
	-Non vexo trapos nin toldo	
	con que te poida tapare,	
	arrímate o pé do lare	
	ou métete antre o rescoldo.	
	-Seica teño calentura...	
	¡Bruu!, seica vou morrere.	
	-Non te afrixas, ña mullere,	
	que che irei cata-lo cura.	
	-Mais quisera un cubirtore;	
	sinto callofríos... tantos...	
	-Pois que te cochen os santos,	
	que n-hai cuberta millore.	
	Folgaches noites e dias	
	só por ilos a bicare,	
	e débenche hora cochare	
	nas túas postrimeirías.	
	 	
	   Deste modo Xan sin Terra	
	coa súa muller falaba,	
	cando ven que se quedaba,	
	¡malpocado!, feita terra;	
	e cuns codesos tapándolle	
	o triste coiro desnudo,	
	díxolle entonces (eu dudo	
	si chorando, si cantándolle):	
	 	
	Ei ti, miña gardadora	
	dos días santos e das festas,	
	¡como che relosen hora	
	as carnes por antre as xestas!	

- 37 -
                                 	-Compadre, desque un vai vello	                                
	o mesmo sol lle fai frío,	
	cada regueiro élle un río,	
	un boi cada escarabello.	
	Pésame o lombo que pasma,	
	pero que inda Dios me leve	
	¡se é que non teño unha sede	
	que me fai volve-la iasma!	
	E ben, xa que estamos preto	
	de ña casa... ¡Compadriño,	
	vinde proba-lo meu viño	
	e botaremos un neto!...	
	-¡Entra ti diante! -¡Non! -Si.	
	Ti que és máis vello. -¡Cal mentes!	
	-Pois que cho digan os dentes.	
	-Teño máis moas que ti.	
	Mais entrémo-los dous xuntos	
	e acabouse o del-con-dela;	
	mide seis netos, Manoela,	
	que traio enxóito-los untos;	
	enche o xerro do canteiro,	
	e non enchas co da Ulla	
	que é tan sóo pra meter bulla	
	senón co aquel do Ribeiro.	
	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	
	¡Coló, coló! -Ben nos preste,	
	porque sin estos consolos	
	andivéramos máis solos	
	os vellos do que anda a peste.	
	-¡Ten un piquiño! -¡Que noria!	
	Con pique ou non, compadriño,	
	dempois de Dios, ¡viva o viño!	
	-¿E haberá viño na groria?	
	¡Coló, coló! -¡Cousa boa!	
	¡Cólase como xarabe!	
	-Meu compadre, o que ben sabe	
	corre sin trigo nin broa.	
	-O viño de quente pasa,	
	mais é mellor o que eu teño.	
	-¿Como que? -A probalo, deño,	
	vas vir hora á miña casa.	
	-Eso pouco a pouco, amigo.	
	¡Mellor que o meu non o paso!	
	-Pois botemos outro vaso	
	e veno a probar conmigo.	
	-Dis ben. ¡Ñas pernas... arriba!	
	Peito xa estás calentado;	
	podemos un punteado	
	bailar cun pé nunha criba.	
	-Que non che me leve o deño...	
	¿El andamos ou n-andamos?	
	Unha vez paréz que vamos	
	i outras maxino que veño.	
	-Déixate de eso, Farruco,	
	que eu vou coma unha pedrada,	
	e inda así nesta escampada	
	seica oirei canta-lo cuco.	
	-Nono penses que abofellas	
	xa á miña porta chegamos,	
	mais ten tino, porque entramos	
	no cortollo das ovellas.	
	-¡Mentes...; eu vou indo a fío	
	cara a bodega, larpeiro!	
	-Mais déixame entrar primeiro,	
	que me fai mal o resío.	
	-Vállame Santa Lusía...	
	Todo o vexo tan trubado;	
	dime aquí, de reservado:	
	¿É de noite ou é de día?	
	-¡Se o sei que bote máis canas!	
	Pero, en secreto cho digo,	
	deste non ver, meu amigo,	
	deben ter culpa as pestanas.	
	Ora séntate e bebamos;	
	¡teño unha sede!... -¡Eh!, ¿qué tal?	
	-Se non me fixese mal...	
	-¡Mal! ¿Tan fortes coma estamos?	
	Sabe que gorecha... pois	
	¿Esprícome...? -¡Por sabido!	
	-O bebido, vai bebido	
	e se un quer máis... hastra Angrois.	
	-¡É que este teu viño!, ¡deño!...	
	É do que un pode beber	
	pero, compadre, a meu ver	
	éche mellor o que eu teño.	
	-¡N-é verdá eso!... -¿Que non?	
	Tornas hora a vir conmigo	
	e disme, se és meu amigo,	
	se non é moito más bon.	
	-¡Poida!...; mais á túa bodega	
	dime cando chegaremos,	
	teño una sede dos demos...	
	E mais penso que lostrega.	
	-O que hai, meu compañeiriño,	
	non son lóstregos nin rollos;	
	é que tes lume nos ollos	
	e a gorxa pídeche viño.	
	¡Ei!, move esos pés lixeiro,	
	que estamos ó pé da pipa,	
	e bebe, que di Filipa	
	que a sede avolve o calleiro.	
	-¡Jeén...! Dio-lo pague que é forte;	
	bebín canto me botache;	
	tés un viño que... carache,	
	fai resucita-la morte.	
	-¿E logo si? ¡Ña, que deño!	
	Nin o dun padre benito.	
	-¡É bon, mais o dito, dito:	
	Inda é mellor o que eu teño!	
	. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	
	E indo e vindo no camiño	
	tanto os compadres bebeno	
	que nunca en xamás volveno	
	a probar augua nin vino.	
	Co ventre como unha uva	
	tras de tanta e tanta proba,	
	levánonos para a cova	
	dende o mesmo pé da cuba.

Edición dixital a partir de Vigo, Impta. de J. Compañel, 1863, cotexada coa de Manuel Arroyo Stephens (Obras completas, Madrid, Fundación José Antonio Castro, 1993, t. I, pp. 483-641). Tomada de http://www.letrasgalegas.org/